Ыдыктыг Библия: Чугаалар
Author: Институт перевода Библии
Date: 2020-09-07T22:38:36.819751+00:00

Ыдыктыг Библия

Ыдыктыг Библия

1. Ыдыктыг Библия

1. Чугаалар

1. Тайылбырлыг Словарь

2. Библейжи Эге Хемчеглер Таблицазы

3. Карталар

Ыдыктыг Библия

Ыдыктыг Библия
тыва дылда

Бирги үндүрүлге

Саналдар чоргузар адрес: ibt_inform@ibt.org.ru

ISBN 978-5-93943-163-7

© Институт перевода Библии, Москва, 2011

Эге сөс

Эргим номчукчулар! Силерниң мурнуңарда – Библия деп ыдыктыг номналдың тыва дылче бүрүн очулгазының баштайгы үндүрүлгези.

Библия деп чүл?

Библия болза янзы-бүрү шажын-чүдүлгелиг улустуң санап турары-биле, кижи төрелгетенниң төөгүзүнде эң өндүр улуг номнарның бирээзи. Библия – «номнар» дээн грек сөстен укталган, христиан чаңчылда (база чамдык кезектери-биле иудей болгаш мусульман чаңчылдарда) Ыдыктыг Бижилге деп хүлээп көрүп турар номнар чыындызы-дыр.

Библия ийи кол кезектен тургустунган:

1) Эрги Чагыг-керээ. Бо 39 номдан тургустунган чыынды Христостуң төрүттүнериниң оранчок мурнунда муң ажыг чыл дургузунда эрте-бурунгу еврей болгаш арамей дылдарга бижиттинген, ында Бурган биле еврей чоннуң аразында харылзааже кичээнгейни мөөңнээн. Бо чыындыже еврей чоннуң төөгүзү, израиль ниитилелдиң шажын-чүдүлге хоойлулары болгаш дүрүмнери, Бурганны алдаржыткан кайгамчык уран-чечен шүлүктер болгаш ырлар, мөргүлдер, ханы философчу боданыышкыннар, келир үе дугайында өттүр билген медеглелдер дээш өске-даа хөй чүүлдер кирип турар.

Баштайгы беш номну Моисейниң Беш ному азы Моисейниң Хоойлузу деп адаар. Еврейлерниң бурунгу төөгүзүнге Моисей деп кижиниң Бурган биле Ооң чонунуң аразынга дугуруштурукчу бооп күүсеткени онза чугула ролюн ынчаар демдеглээни ол. Оон аңгыда Эрги Чагыг-керээже Дээрги-Чаяакчының израильчилерге эжелеп алгаш, ээлеп чурттаар кылдыр бергени черге оларның амыдыралының дугайында база израиль чоннуң баштыңчылар, хааннарының чедиишкиннери болгаш буураашкыннарының дугайында бижээн номнар кирген. Ооң соонда Бурганны алдаржыдарынга база кижилерни мерген угаанныг боорунга өөредип турар бөлүк поэтиктиг номнар кирген. Эрги Чагыг-керээ Улуг болгаш Бичии Медээчилерниң (Дээрги-Чаяакчының сөзүн чонга медээлеп, ону Аңаа шынчы чоруун үревес кылдыр кыйгырар салымныг улустуң) номнары-биле дооступ турар.

2) Чаа Чагыг-керээ. Бо 27 номдан тургустунган чыынды Иисус Христостуң төрүттүнгениниң соонда, бистиң эраның 1-ги вегинде бурунгу грек дылга бижиттинген. Чаа Чагыг-керээниң кол өзээ – Иисус Христостуң, делегейниң Камгалакчызының амыдыралы, өөредии, өлүмү болгаш катап дирилгениниң дугайында төөгүп турар дөрт Буянныг Медээ болур. Оон «Элчиннерниң ажыл-чорудулгазы» деп номда Иисус дээрже көдүрлүп үне берген соонда, христиан ниитилелдиң баштайгы чылдарының дугайында база Ооң өөреникчилериниң Буянныг Медээни Рим империязынга канчаар нептередип эгелээниниң дугайында чугаалап турар. Оон аңгыда Чаа Чагыг-керээже Христостуң өөреникчилериниң христиан ниитилелдер болгаш хуу кижилерге оларның бүзүрелин деткиири-биле база Дээрги-Чаяакчыга таарымчалыг амыдырал дугайында сургаал кылыры-биле бижээн чагаалары кирген. Чаа Чагыг-керээниң сөөлгү ному – Иоаннга Бургандан Ажыдыышкын, ында символиктиг дыл ажыглап, Бурганның ам Аңаа удур туржуп турар күштерни долузу-биле тиилээрин илереткен.

Библияның тыва дылче очулгазы

Бо ыдыктыг ном бижиттинип тургустунганындан бээр, ону делегейниң дыка хөй дылдарынче очулдурган. Амгы делегейде чеди муңдан бичии-ле эвээш дылдар бар. Библияны бүрүнү-биле барык дөрт чүс бежен дылче, а ооң аңгы кезектерин ийи муң хире дылче очулдурган.

Бо номну Библия очулгазының институдунуң (БОИ) бөлүк ажылдакчыларыочулдуруп, редакторлаан. Бөлүк профессионал тыва чогаалчылардан болгаш очулга база библеистика эртемнериниң российжи болгаш даштыкы тускай эртемниглеринден тургустунган. Сөзүглел утка-шынар болгаш хевир талазы-биле хөй чадалыг шыңгыы хыналданы эрткен. Очулга бөлүүнүң кол сорулгазы болза еврей, арамей болгаш грек үндезин сөзүглелдерниң утказын шын дамчыдарытурган.Сөзүглелдиң чамдык черлериниң утказын шын билип аары дыка берге, чүге дээрге чамдык бурунгу сөстерниң утказы хөй үе эрткеш, уттундура берген азы Библияның амгы үедеги шинчилекчилериниң эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүктүң төөгүлүг болгаш культурлуг байдалын ылаптыг билиринге хамаарыштыр четпес чүүлдер бар бооп турар. Очулга бөлүү кол сорулганы боттандырары-биле янзы-бүрү арга-дузаны, ооң иштинде Библияның шаандагы болгаш амгы үедеги өске очулгалары-биле шүүштүрүлгелерни ажыглаан. Эң баштайгы утканы шын дамчыдарындан аңгыда, бис ол утканы амгы үедеги, улуска билдингир, аянныг-чараш чечен чогаал дылы-биле илередирин кызыткан бис. Ындыг-даа болза, бис очулгага номчукчуларның чамдыызынга эргижирээн ышкаш сагындырып болур сөстерни чамдыкта арттырар ужурга таварышкан бис, чүге дээрге ол сөстерниң амгы хевири чок болуп турар, оон аңгыда үе эртерге, ол сөстер катап база чоннуң ажыглап турары дириг тыва дылче эглип кирип шыдаар дээрзинге идегээн бис.

Бо Номнуң тыва дылче очулгазы 1990 чылдан эгелээш, барык чээрби чыл үргүлчүлеп келген. Ажыл чоруп турда, БОИ дараазында аңгы номнар болгаш Библиядан үзүндүлерниң шенелде үндүрүлгелерин кылган: Марктан Буянныг Медээ (1996 ч.), Лукадан Буянныг Медээ болгаш Элчиннерниң ажыл-чорудулгазы (1997 ч.), Иисустуң амыдыралы (Дөрт Буянныг Медээден үзүндүлер) (1997 ч.), Чаа Дугуржулга-чагыг (2001 ч.), Бичии уругларга Библия (2001 ч.), Эрте-бурунгу Израильден дөрт ном (2003 ч.), Моисейниң хоойлузу – Ыдыктыг ырлар – Угаадыглыг чугаалар (2005 ч.). Бүрүн Библияның очулгазынче киирер бетинде, үстүнде адаттынган шенелде үндүрүлгелерни шуптузун эде көрген. Очулга бөлүү ол үндүрүлгелерде эскертинген частырыгларны, кагдынган черлерни эткен. Оон аңгыда номчукчуларның саналдарын айтырганывыс түңнелинде, очулганың билдингир, ылаптыг болгаш аяннашкак боорун чедип аары-биле, чамдык терминнерни өскерткен бис. Чижээлээрге, шенелде үндүрүлгелерде «Дугуржулгачагыг» деп сөс бо үндүрүлгеде «Чагыг-керээ» деп, «белдир-крес» деп сөс «белдир-ыяш» деп, а «шүүгү» деп эргижирээн сөс «шииткел, шииткел чери» деп өскертинген.

Сөзүглелди эгелер болгаш шүлүктерге чарган хуваалда колдуунда Библияның орус Синодалдыг очулгазында чаңчыккан хуваалданы эдерип турар. Ынчалза-даа чамдык таварылгаларда болуушкуннарның утказын азы дес-дараалашкаан тыва дылга чүгле домактарның чурумун эде тургускаш, тода билип ап болур, ынчангаш ийи азы үш шүлүктүң дугаарлаашкынын каттыштырып каан болур (чижээ, Э. д. 2:2-3). Ол ышкаш Чаа Чагыг-керээниң Синодалдыг очулгазында чамдыкта тыва очулганың үндезини болган бижимелдерден орай тывылган грек дылда бижимелдерден алган шүлүктер база таваржып турар. Кажан ындыг шүлүктерни тыва очулгаже киирбейн, немелде тайылбырже киирген таварылгада, ийи азы үш шүлүктү база каттыштырып турар (чижээ, Лк. 9:55-56).

Хуу аттар болгаш чер аттарының хевирин орус Синодалдыг очулгага черле чоок кылдыр арттырарын кызыткан бис, чүге дээрге ол аттарның элээн хөйү тыва номчукчуга орус культура болгаш чечен чогаалбиле харылзаа дамчыштыр билдингир. Ындыг-даа болза, дараазында таварылгаларда аттың хевирин өскертири чугула деп санаан бис:

– аттың орус хевири ону адаарын бергедедип турар таварылгада (чижээ, Феглафелласар);

– орус очулганың бодунда чөрүшкектер барда, өскээр чугаалаарга, чаңгыс-ла ол еврей аттың элээн каш орус хевири таварышканда (чижээ, орус очулгада чаңгыс-ла ол кижиниң адын бир номда «Нимрод» деп, а өске номда «Немврод» деп бижээн);

– ол аттың орус хевири тыва номчукчуну еврей сөзүглелде чок бодалче сагыш алындырып турар болза (чижээ, Нойнуң биче оглу Хам хамнарга кандыг-даа хамаарылга чок).

Ындыг таварылгаларда аттың тыва хевирин еврей азы грек үндезин сөзүглелде хевири-биле чоокшулаштырып, аргалыг-ла болза, Библияның Синодалдыг очулгазынга чаңчыга берген номчукчуга ол ат таныттынгыр боор кылдыр арттырарын кызыткан бис. Ынчангаш «Хам» деп ат «Хаам», «Немврод» – «Нимрод», «Феглафелласар» – «Тиглат-Пилесер» апарган.

Орус Синодалдыг очулгада төнчүзүнде чымчак демдек салган хуу аттарныэрте-бурунгу еврей-даа, тывадаа дылдарда чымчадыр адавайн турарын барымдаалааш, элээн хөйындыг таварылгаларда аттарнычымчак демдек ажыглавайн бижээн бис. Чижээлээрге, Иезекииль эвес, а Иезекиил, Руфь эвес, а Руфдеп бижиттинген.

Дузалал аргалар

Очулга бөлүү бо үндүрүлгеде чамдык дузалал аргаларны немей ажыглаан. Ол немелделер Библияның үндезин сөзүглелиниң кезээ эвес, оларныбо бурунгу, чамдык черлеринде нарын Бижилгени билип аарынга дузаламчы кылдыр киирген. Ном бүрүзүнүң эгезинде турар киирилде номнуң кол темаларын тодарадып, ооң автору болгаш бижиттинген үезиниң дугайында допчузу-биле чугаалап турар. Сөзүглелди үзүндүлерниң утказын азы темазын айтып турар иштики эгелер дузазы-биле аңгылаан. Кол ужур-утказы өске номда база таваржып турар үзүндүлер мурнунда (чижээ, Буянныг Медээлерде азы Хаанныг чагыргалар болгаш Чылдар демдеглелдеринде) иштики эгелер аттарының адаанда скобкаларда айтыгларны немээн бис. Оон ыңай дараазында дузалал аргалар бар:

– Чергелешкек черлерже айтыглар

Арыннар кыдыгларында чергелешкек черлерже айтыглар Библияда ол-ла тема дугайында чугаалап, чаңгыс-ла ол сөс-домакты ажыглап турар, чок-ла болза демги черден цитата азы аллюзия болур өске черлерже айтып турар.

Иисус Христос болгаш Чаа Чагыг-керээниң бижикчилери Эрги Чагыг-керээниң шүлүктеринден цитаталарны болганчок-ла ажыглаар турганнар. Бо очулгада Эрги Чагыг-керээден цитаталарны курсив-биле демдеглээн болгаш арынның кыдыында Эрги Чагыг-керээниң сөзүглелинче айтыгныкылган. Чижээлээрге, Матфейниң бижээни Буянныг Медээниң 1:23-кү шүлүүнде Исайя медээчиниң номунуң 7:14-кү шүлүү таваржып турар. Номчукчу дараазында чүүлдү билип аар болза эки: Чаа Чагыг-керээниң бижикчилери колдуунда Эрги Чагыг-керээниң үндезин еврей сөзүглелин эвес, а ооң «Септуагинта» деп грек очулгазындан цитаталаар турганнар. Ынчангаш Чаа Чагыг-керээде чамдык цитаталар Эрги Чагыг-керээниң тыва дылче очулгазын үндезилеп кылган еврей сөзүглелден утка талазы-биле ылгалдыг. Курсивтээн кезектер хөй санныг айтыгларже эвес, а чүгле Эрги Чагыг-керээден дорт цитаталарже айтып турар. Бо эге сөстүң соонда Эрги болгаш Чаа Чагыг-керээлерниң бүгү номнарының аттарын хурааңгайлап бижээн даңзы кирген. Ол даңзы номчукчуга чергелешкек черлерже айтыглар болгаш Эрги Чагыг-керээден алган цитаталарны көргүскен айтылгаларны ажыглаарынга дузалаар.

– Немелде тайылбырлар (сноскалар)

Сөзүглелде сылдысчыгаш (*) таваржыр болза, арынның адаанда ол шүлүктүң утказынга хамаарышкан немелде тайылбыр барын көргүскени ол.Чамдык немелде тайылбырлар билдинмес аттарны, сөстерни база библейжи үелерниң культуразының онзагайларын тайылбырлап турар. Чамдыктары ук шүлүктүң болгу дег өске билиишкинин көргүзүп турар, а өскелери эрте-бурунгу бижимелдерде ылгалдыг номчуттунар черлерже айтып турар (эрте-бурунгу бижикчилер Библияны чара бижип тура, чамдыкта частырыглар кылып турган, ынчангаш очулга бөлүүнүң сорулгазы болза номнуң авторунуң бижээни эң бүзүрелдиг болгу дег хевирни сөзүглелче киирери болур).

– Словарь

Чамдык чугула, үргүлчү таваржыр сөстер база чаа чогааткан сөстер болгаш сөс каттыжыышкыннарының утказын номнуң соонда киирген словарьда тайылбырлап турар. Сөзүглелде ол сөстер одуруг кырында бичежек точка-биле демдеглеттинген (чижээ, ·Аллилуйя).

– Библейжи эге хемчеглер таблицазы

Таблицаже Чоокку Чөөн чүкке ажыглап турган деңзи хемчээлин, узуну болгаш ишкириниң эге хемчеглерин база оларның амгы үедеги дең үнелерин киирген. Сөзүглелде ол эрте-бурунгу эге хемчеглерни бичежек төгерик-биле демдеглээн (чижээ, °эфа).

– Карталар

Номнуң сөөлүнде библейжи үелерде Чоокку Чөөн чүктү тодарадып чураан карталар бар.

Түңнел

Библия болза делегейниң чечен чогаалының классиказы, ооң овур-хевирлери российжи болгаш европейжи уран чогаадылганың янзы-бүрү адырларында чугула черни ээлеп турар. Ынчаарга ол чүгле төөгү талазы-биле үнелиг документ боорундан аңгыда, ыдык-бедик ужур-уткалыг, чүге дээрге Библияда Дээрги-Чаяакчының кижи төрелгетен-биле харылзаазын, Бурганның улуска Бодун база Бодунуң күзелсоруун ажытканын бижээн болгай. Библияда биске Иисус Христостуң амыдыралы болгаш өөредииниң дугайында херечилээшкин илереттинген. Ыдыктыг Бижилгениң алыс ужуру ону чүгле төөгү тураскаалы кылдыр номчуур азы чогаал шынары дээш мактаар улуска эвес, а Чаяакчының бүгү улуска чүнү чугаалаксаанын билип аар күзел-биле номчуп турар улуска ажыттынар. Бо очулга тыва чонга Бурганның үнүн, Буянныг Медээниң четче-долузун дыңнадыр боор деп база Аңаа бүзүреп, ол медээ ёзугаар чурттаарынга дузалаар боор деп идегеп, ол дээш чүрээвис ханызындан мөргүп турар бис.

Библия очулгазының институду (БОИ) бо ыдыктыг Номнуң бүгү очулдурукчуларынга база редакторларынга улуу-биле өөрүп четтиргенин илередип тур. Институт ол ышкаш бо очулганы үндүреринге янзы-бүрү талазындан дуза каткан бүгү-ле кижилерге өөрүп четтирип тур.

Библия очулгазының институдунуң ажылдакчылары

Чугаалар

Чугаалар

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

23. 23

24. 24

25. 25

26. 26

27. 27

28. 28

29. 29

30. 30

31. 31

Угаадыглыг чугаалар

Киирилде

Бо номнуң еврей ады үлегер домактар, чечен сөстер, элдээрткен чугааларны көргүскен – түңнеп чугаалаарга, овур-хевирлер-биле долдунган янзы-бүрү өөредиглиг чугаалар-дыр. Угаадыглыг чугаалар ному дээрге израиль чоннуң мерген угаанныгларының мөзү-бүдүш өөредиглериниң база чагыг-сургаалдарының чыындызы-дыр. Оларның элээн хөйү эң мерген угаанныг израиль хаан Соломоннуң ады-биле харылзаалыг. Угаадыглыг чугаалар номунуң хевири болгаш элээн хөй темалары эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүктүң өске чоннарының угаадыглыг чугааларынга дөмейлешкек. Ынчалза-даа еврей угаадыглыг чугаалар оларның Бургандан коргуушкунга (азы өскээр чугаалаарга, Дээрги-Чаяакчыга ханы хүндүлелге) болгаш амыдыралдың бүгү талаларынга Ооң хоойлуларын сагыырынга үндезилеттинген бооп турары-биле ылгалдыг.

Ном үш кезектен бүткен. Эгезинде (1–9 эгелер) эки мөзүлүг, мерген угаанныг амыдырал дугайында өөредиглер кирген, оларның хөй кезииниң хевир-тургузуу ачазының оглунга чагыг-сургаалы дег. Мында ол ышкаш херээжен кижиниң овур-хевирин дамчыштыр көргүскен мерген угаанга мактал дыңналып турар. А мелегей амыдыралдың удурланышкак овур-хевирин будулчак херээжен-биле харылзаа ышкаш кылдыр көргүскен.

Номнуң дараазында кезээ (10:1–22:16) – «Соломоннуң чугааларының улуг чыындызы» – бодамчалыг, эки чаңныг, эки мөзүлүг болурун чагып-сургап турар кыска шүлүктерден бүткен.

Номнуң үшкү кезээнче (22:17–31:31) «Мерген угаанныгларның чугааларының чыындызы», «Соломоннуң чугааларының бичии чыындызы» база израильчи эвес мерген угаанныгларның безин элээн каш чугаалары кирип турар. Номнуң төнчүзүнде бүдүштүг херээженге алгыш-йөрээл (31:10–31) кирген. Ол алгыш-йөрээл алфавиттиг акрошүлүк хевирлиг. Ындыг херээжен биле мерген угаанның овур-хевирин деңнеп болур – «Ооң үнези эртине даштардан бедик болгай».

Бо номда мерген угаанныг болгаш чөптүг-шынныг улус чедимчелиг болурун, а бузуттуг болгаш мелегей улус чайлаш чок өлүрүн катап-катап онзалап демдеглеп турар. «Буруулугну Бурган торгаар, буянныгны чону алгаар» деп тыва үлегер домак-биле деңнеп көрүңер даан.

1

Угаадыглыг чугааларның ажык-дузазы

1^1Давидтиң оглу, Израильдиң хааны Соломоннуң угаадыглыг чугаалары бо-дур+.

2Ол чугаалар мерген угаан биле сургаалды билип аарын күзээн,
угаанныг сөс-бодалдың утказын билип алыксаан улуска херек;

3олар бодамчалыг чорукту: чөптүг болгаш шынчы чорукту
база эки мөзүлүг болурун+ шиңгээдип алыксаан улуска херек;

4олар кенен сеткилдиглерниң сагынгыр боорунга+,
аныяктарның билиглиг болгаш бодамчалыг боорунга херек;

5-6оларны дыңнааш, мерген угаанныг кижи билиглерин көвүдедип аар,
а сарыылдыг кижи – элдээртиглиг болгаш угаадыглыг чугааларны
база мерген угаанныгларның сөс-бодал болгаш тывызыктарын
билип аарынга херек арга-сүмени тывар.

7Дээрги-Чаяакчыдан коргары – билигниң үнер дөзү+.

Чүгле мелегей кижи мерген угаанны болгаш суртаалды херекке албас.

Бачытка дуурайладып аарындан кичээндириг

8Оглум, ачаңның сургаалын дыңна,
аваңның өөредиин сагы+,

9ол сургаал биле өөредиг – сээң бөргүңге кадаар одага-дыр+,
мойнуңга азар каасталга-дыр.

10Оглум, бачыттыглар сени дуурайлай берзе,
оларны эдербе+.

11Олар мынча дээрлер:

«Кады чоруул че, кедеп чыткаш, кижиден өлүрээли,
кем-буруу чок улусту кедеп, дозаалы!+

12Өлүглер ораны дег, бис оларны диригге-ле сыырыптар бис+
олар – бүдүн-бүрүн боттары – тамыже кирген улус дег апаар+.

13Үнези улуг чүүл-бүрү эт-хөреңгиден үптеп,
оран-сававысты олча-тывыш-биле долдуруп аар бис.

14Биске каттыжып, бистиң-биле бир баг боор сен,
тыпкан олчавысты деңге үлежир бис».

15Оглум! Олар-биле орууң чаңгыс болбазын,
оларны эдереринден кичээн+,
16чүге дээрге олар бузутче маңнап,
хан төгер дээш далажып бар чыдарлар-дыр+.
17Куштар көрүп турда,
четки салган ажыы чок –
18олар база улусту ынчалдыр кедээш,
боттарын боттары-ла узуткап аарлар.
19Чазый-чилби үптекчиниң оруу муңгаш –
былаап алган олчазы ооң бажын чиир+.

Мерген угаанның улусту кый дээни

20Мерген угаан кудумчуда кый деп турар+,
хоорайның шөлдеринде ооң үнү дыңзыг дыңналып турар;

21улус чыглыр хөлзээзинниг черлерде ыыткыр суртаалдап турар,
хоорай хаалгаларының чанында чугаалап турар:

22«Кенен улус, чежеге дээр кенен сеткилдииңерге мага ханып кээр силер;+
кочуургактар, чежеге дээр ыят чогуңарга таалап кээр силер;+
мелегейлер, чежеге дээр билигни көөр хөңнүңер чок бооп кээр силер?

23Мээң чемелээшкинимче эргилип, дыңнап көрүңер –
сеткил-сагыжымны силерже сиңирип каар мен,
сөзүмнү силерге медеглээр мен.

24Мен кый деп турдум, а силер хая көрнү бердиңер;
холумну сунуп турдум, ынчалза-даа тооп көөр кижи чок болду+.

25Мээң хамык сүмелеримни хүлээп албайн бардыңар+,
чемелээшкинимни дыңнаар хөңнүңер чок болду.

26Ындыг-дыр че, а мен база силер айыылга таваржырыңарга, шоодар мен,
коргуушкунга алзыптарыңарга, дорамчылап кочулаар мен+.

27Кызаңнаашкынныг чаъс дег, айыылдыг байдал силерге чедип кээр,
хат-казыргы дег, айыыл-халап силерни хөме таварыыр,
дарлал силерни чыттыр базып аар.

28Ынчан улус мени кый дээр, а мен харыылавас мен;
мени дилеп эгелээр, ынчалза-даа тыппас+.

29Билигни көөр хөңнү чогу дээш,

Дээрги-Чаяакчыдан коргарын хүлээп албааны дээш;

30мээң арга-сүмемни дыңнаар хөңнү чогу дээш,
хамык чемелээшкинимни херекке албааны дээш –

31олар боттарының херектериниң үре-түңнелин четтирерлер,
бодал-сагыжынга хара бээрлер+.

32Чүге дээрге кенен улустуң дедир чаңы боттарының бажын чиир,
мелегей улустуң сагыш амыры боттарын узуткап каар.

33А мени тооп дыңнап турар кижи кандыг-даа бузуттан кортпайн,
айыылга таварышпайн, амыр-шөлээн амыдыраар».

2

Ачазының оглунга чагыг-сургаалы

2^1Оглум, мээң сөстеримни хүлээп ал

база чагыгларымны чүрээңге шыгжап ал+;
2мерген угаанны кичээнгейлиг дыңна база
чүрээңни билиишкинче ээлдирип ал;
3билигни кый де база
угаанны кыйгырып ал;
4угаанны, мөңгүннү дег+, диле база
эртине-байлак шыгжаан черни дег, истеп тып ал –

5ынчан Дээрги-Чаяакчыдан коргары деп+ чүл ол дээрзин билип каар сен база

Бурган дугайында билигни тып аар сен.

6Чүге дээрге мерген угаанны Дээрги-Чаяакчы хайырлаар+,
билиг биле угаан Ооң аас-сөзүн дамчып кээр болгай.

7Бурган эки мөзүлүг улуска тиилелгени белеткеп берген.

Ол – кем-буруу чок улустуң мурнунга турар камгалалы+.

8Ол чөптүг чоруктуң оруктарын камгалап турар
база Аңаа бердинген улустуң оруун кадагалап турар+.

9Ынчан сен чөптүг болгаш шынчы чорукту, эки мөзүлүг боорун+
база бүгү-ле буянныг оруктарның дортун билип каар сен.

10Чүге дээрге сээң чүрээңче мерген угаан сиңе бээр,
билиг – сеткилиңге тааржы бээр.

11Бодамчалыг чорук сени камгалаар;
улуг угаан – кадагалаар.

12Мерген угаан сени бузуттугларның оруундан,
шын сеткилинден чугаалавас улустан кадагалаар.

13Шак ындыг улус дүмбейниң оруктары-биле чоруур дээш,
дорт оруктан чайлай бээр.

14Ол улус дээрге бузуттуг үүлгедиглер кылгаш, өөрүүр,
бузут биле бачытка таалаар+,
15ыргак оруктарда боттарының изин изеп+,
бузутту эдерип чоруур улус-тур.

16А оон ыңай мерген угаан өске кижи кадайындан –
элзедип чугаалаар, ашактыг херээженден база кадагалаар+.

17Ол дээрге аныяандан кады чурттаан эжин каапкан,

Бурганының берген чагыын уттупкан херээжен-дир.

18Ол херээженниң бажыңы – өлүмнүң какпазы-дыр,
ооң оруу – өлүглер оранынче орук-тур+.

19Ооң бажыңынче кирген кижи дедир ээп келбес,
амыдыралдың оруунче катап кирбес.

20Ынчангаш эки улустуң оруун эдер,
чөптүг-шынныг улустуң изин исте.

21Эки мөзүлүг улус чер-чуртка чурттаар,
кем-буруу чок улус аңаа артып каар болгай+.

22А бузуттуг улусту чырык черге амылыг арттырбас,
кара сагыштыг улусту ооң кырынга узуткап кааптар+.

3

3^1Оглум, мээң өөредиимни утпа,

чагыг-сүмемни чүрээңге шыгжап ал+.

2Чүге дээрге олар сээң чурттаар үеңни узадыр+,
назы-харыңны немээр база амыр-чыргалыңны көвүдедир.

3Шынчы чорууң биле энерелиңни кагба:
ону, каасталга ышкаш, мойнуңга астып ал+
база чүрээңге сиилбирлеп бижип ал+ –
4ынчан Бурган болгаш улус
сенче ээ көрнүр база эки кижи деп санаар.

5Дээрги-Чаяакчыга чүрээңниң ханызындан идеге+,
а бодуңнуң угааныңга ынанма.

6Кандыг-даа оруктап чоруп орзуңза, Дээрги-Чаяакчыны билип аарын кызыт,

Ол ынчан сээң орууңну дорттап бээр+.

7«Мерген угаанныымны» деп бодава+,

Дээрги-Чаяакчыдан коргуп, бузуттан чайлап чор+ –

8ынчаар кылыр болзуңза,
мага-бодуң бүрүнү-биле кадыкшып, күш кире бээр.

9Бодуңнуң өнчү-хөреңгиңден база кандыг-даа дүжүдүңнүң башкылыындан

Дээрги-Чаяакчыга берип, Ону алдаржыт+;

10сээң тараа шыгжаар аңмаарларың сыңышпастап, дола бээр+,
көгээржиктериңде чаа арага эриин ажыр төктүп турар апаар+.

11Оглум, Дээрги-Чаяакчының эдип-чазаар сургаалын хүлээвейн барба+,

Ооң чемелээшкинин халалыг диве.

12Дээрги-Чаяакчы Бодунуң ынак кижизин,
ачазы эргим оглун дег, кеземчеге онаар болгай+.

13Мерген угаанны чедип алган кижи
база сарыылдыг апарган кижи амыр-чыргалдыг.

14Мерген угаанның ажыы мөңгүннүг болурундан канчап-даа дээре,
ооң үре-түңнели алдындан-даа үнелиг+.

15Мерген угаан эртине даштардан-даа аар өртектиг+,
күзээн чүүлдериңниң кандыызы-даа ооң-биле деңнежип шыдавас.

16Ооң оң холунда – узун назын+,
а солагай холунда – байлакшыл биле алдар-хүндү бар+.

17Ооң оруктары тааланчыг-дыр,
ону олар шупту амыр-чыргалга чедире бээр-дир.

18Мерген угаан ону кагбас улуска амыдыралдың ыяжы-дыр+,
ооң-биле чарылбас улус амыр-чыргалдыг!

19Дээрги-Чаяакчы Бодунуң мерген угааны-биле черни үндезилеп тургускан+,
сарыылы-биле дээрни доктаадып тургускан+.

20Ооң билии башкарарга, дүп чок далайларның суу аттыгып үнүп+,
булуттар чаъс-шалыңны дүжүрүп турар+.

21Оглум, быжырымчалыг бодаар болгаш бодамчалыг чорукту кадагалап ал,
олар үргүлчү карааң мурнунга турзун.

22Олар ынчан сээң сеткилиңге тынгарыышкын болгаш
мойнуңга азар каасталгаң апаар.

23Ынчан сээң орууңга айыыл таварышпас+,
а будуң чүге-даа илдикпес+.

24Чүден-даа кортпайн, удуп чыдып аар сен+,
а удаан уйгуң – тааланчыг боор.

25Бузуттугларны манап турар, оларны хенертен таварыыр хай-халаптан
база өлүрүнден кортпа+.

26Дээрги-Чаяакчы сээң талаңда болгай,

Ол сээң будуңну какпадан чайладып чоруур.

27Бир кижиге ачы-буян көргүзер ужурлуг турган дижик сен.

Шыдаар-ла болзуңза, аңаа ону көргүзеринден ойталава+.

28Өске кижиге бээр ужурлуг чүвең бодуңда бар болза:

«Чоруй бар, катап чедип кээр сен, даарта бээр мен» – диве+.

29Сээң-биле каразыышкын чок чурттап турар кижиге удур
бак чүве бодава.

30Сеңээ бак чүве кылбаан кижи-биле
чылдагаан чок черге чаргылдашпа.

31Күчүлел кылып турар кижиге адааргава,
ооң оруун шилип алба+.

32Чүге дээрге кара сагыштыг кижи Дээрги-Чаяакчыга бужар бооп көстүр,
а чөптүг-шынныг улус Ооң сеткилинге кирер.

33Бузуттуг кижиниң бажың-балгадынга Дээрги-Чаяакчының каргыжы чедер+,
а эки мөзүлүг улустуң оран-савазынга Ол ачы-буян хайырлаар+.

34Ол кочуургак улусту шоодар+,
а томаараан улуска ээ көрүүшкүнүн хайырлаар+.

35Мерген угаанныг улус алдарга чедер,
а адыыргак мелегей улус адын баксырадыр.

4

4^1Ажы-төлүм, ачаңарның сургаалын дыңнаңар,

угаан кирер дээш, кичээнгейлиг дыңнаңар+.

2Буян сиңген өөредигни силерге берип турар болгай мен,
ол өөредиимни уттуп, кагбаңар.

3Мен база адалыг чораан мен,
авамның эрге-чассыг оглу турган мен.

4Ачам мени мынча деп өөредип чораан+:

«Мээң сөстеримни чүрээңге кадагалап ал,
чагыг-сүмемни сагып чор,
ынчан амы-тынныг артар сен+.

5Мерген угаан биле билип алыышкынны чедип ал,
сеңээ чугаалаан сөстеримни утпа, олардан соора барба.

6Мерген угаанны кагба, ол ынчан сени камгалаар,
аңаа ынак апар – ол сени кадагалаар.

7Мерген угаан эң чугула болур. Мерген угаанны чедип ал.

Кандыг-даа эт-хөреңги чыып чорзуңза, угаанны база чыып ал.

8Мерген угаанны бедии-биле үнеле, ол сени өрү көдүрер,
бир эвес оон салдынмайн баар болзуңза – сени алдаржыдар+.

9Ол сээң бажыңга одагалыг бөрттү кедирер+,
онза чараш оваадайны сеңээ эккеп бээр».

10Мени дыңна, оглум, сөстеримни хүлээп ал,
ынчан сээң чурттаар чылдарың немежир+.

11Мерген угаанның оруун сеңээ айтып берип тур мен,
дорт орук-биле сени эдертип бар чыдыр мен.

12Бар чыдар болзуңза, кылажың кызагдавас,
маңнаар болзуңза, илдикпес сен+.

13Сургаалымның аайындан эртпе, оон ойталавайн, кадагала,
чүге дээрге амыдыралың ында болгай+.

14Бузуттуг улустуң оруун эдербе,
бак улустуң изин истеве+:

15оларның оруундан өскээр ээп чоруй баргаш, олап кылаштава,
оон чайлай бергеш, чаны-биле эрте бер.

16Бузут үүлгетпээн болза, олар удуп шыдавас;
бир-ле кижини буураашкынга чедирбээн болза, оларның уйгузу келбес+.

17Олар кемниг херээниң хлевин чип,
күчүлелдиң арагазын ижип турар болгай.

18Чөптүг-шынныг улустуң оруу – даңның чырык хаяазы дег,
хүн эң-не бедиинге четкиже, улам-на чырып, херелденир+.

19А бузуттуг улустуң оруу – дүмбей караңгы дег+,
олар каяа тептиге бээрин билбес.

20Оглум, мээң сөстеримни кичээнгейлиг дыңна,
чугаамче кулааңны ээктир.

21Сөстерим сеткилиңден арлып чиде бербезин,
оларны чүрээңниң ханызынга кадагалап ал.

22Чүге дээрге мээң сөстерим оларны тып алган кижиге – амы-тынны,
а ооң бүгү мага-бодунга – кадыкшылды берип турар+.

23Чүрээңни чүден артык камнап-кадагала,
чүге дээрге ол – амыдыралдың үнер дөзү-дүр.

24Меге сөстерни бодуңдан чайлат,
аас-сөзүңнүң авыяазын бодуңдан ырат+.

25Сээң карактарың бурунгаар чиге көрзүн,
көрүжүң чүгле мурнуңче шиглезин.

26Сээң буттарың дорт оруктап чорзун+,
ынчан оруктарың шуптузу айыыл чок болур.

27Оң-даа, солагай-даа талаже эгбе+,
будуңну бузуттан чайлат.

5

Самыыраар чоруктан кичээндириг

5^1Оглум, мерген угаанымны кичээнгейлиг дыңна,

сарыылымче кулааңны ээктир+ –
2ынчан чүве эндевес чорукка бүргедир сен,
угаан-билигни кадагалап аар сен+.

3Өске кижи кадайының аксы+ ары чигири дег чытталыр,
ооң чугаа-сөзү үстен чымчак+.

4Ынчалза-даа ол херээжен алызы барып ажыг чашпан бооп
база аажок чидиг хылыш бооп хуула бээр+.

5Ооң буттары өлүмче дүжүп бар чыдар,
а базымнары өлүглер оранынче шиглээн+.

6Ооң оруу ону амы-тынныг арттырбас,
оруктары ол-бо чайгылып чоруурун ол боду-даа билбес.

7Ам мени дыңнап көрүңер, ажы-төлүм,
мээң сөстеримни хүлээвейн барбаңар.
8Шак ындыг херээженче чагдаваңар,
ооң бажыңының эргининче-даа чоокшулаваңар.
9Оон башка бодуңнуң күжүңнү – өске улус дээш;
амыдыраар хуусааңны – кээргээр сеткил чок улус дээш төтчеглээр сен.

10Сээң күжүң хары улусту тоттурар,
сээң күжениишкиниң өске аалга баар.
11Эът-бодуң соглуп, харыксыраар өйде –
амыдыралыңның төнчүзүнде – халагың төп, ондап-остап:

12-14«Чагыг-сургаалды хей-ле херекке албайн чораан-дыр мен,
чемелээшкинни мээң чүрээм хей-ле тоовайн чораан-дыр;
башкыларны тооп дыңнавас,
чагыг-сүме берген улусче кичээнгей салбас чораан кончуумну!

Ам бичии-ле болза, улус мурнунга, хамык чон аразынга
бак атка кирерим ол-дур» – дээр сен.

15Бодуңнуң кудууңда сугну база
бодуңнуң сууң бажында сугну дозуп иш+.
16Сээң сугларыңның кудумчуларга,
шөлдерге агып баткан херээ чүл?
17Сугларың чүгле сээңии болзун,
оларны өске улус-биле үлешпе.
18Сээң сууң бажынга йөрээл доктаазын,
аныяаңда алган кадайың сеңээ өөрүшкүнү шаңназын+.

19Ол – ынак мыйгааң, эргим элииң-дир,
ооң эргеледии сени бүгү назыныңда хандырар,
ынакшылы – үргүлчү эзиртир.
20Чүү дээш өске кижи кадайынга хандыкшып,
ашактыг херээженче сыңныр сен, оглум?

21Дээрги-Чаяакчыга кижиниң бүгү оруктары көскү болгай+,
кижиниң бүгү оруктарын Ол билир болгай.

22Бузуттуг кижи кем-буруузунуң дузаанга туттурар,
бачыттарынга ораажыр.

23Эдип-чазаар сургаалдың чедишпези ону узуткаар,
а мелегей чоруунуң көвүдээни – оруундан астырар.

6

Ажыл-агыйга, амыдыралга херек сүмелер

6^1Оглум! Өске кижи дээш дагдынып+,

шак ол эжиң дээш хол тутчуп, хүлээнген болзуңза,

2бодуңнуң-на сөзүң дээш дузакка киргениң ол-дур,
бодуңнуң-на аас-сөзүң-биле туттуруп алганың ол-дур.

3Өске кижиниң холунче кирген-дир сен, оглум.
Оон адырлып алыр дизе, мону кыл:
доп-дораан ол кижиниң мурнунче кээп дүжүп,
ээрежип диле, чыда калба;
4уйгу-дыжың уттувут, ийи карааң шийбе;
5аңчыдан дескен элик дег,
куш тудар кижиниң дузаандан ойлаан куш дег,
тын менди үнерин бода+.

6Чалгаапай!+ Кымыскаякка бар –
чүнү кылып турарын көргеш, оон өөренип ал:
7даргазы-даа, чагырыкчызы-даа,
хайгааракчызы-даа чок хирезинде,
8ол чиир аъш-чемин чайын-на белеткеп аар-дыр,
дүжүт ажаар өйде курлавырлай чыып аар-дыр+.
9Чежеге дээр чыргап чыдар сен,
чалгаапай, оттур өй келбээн бе?+
10Ам-даа удуп-ноюрзап чыдар болзуңза,
ам-даа хөлестеп чыдар болзуңза,
11тояанчы дег, ядарал сенче халдап кээр;
үптекчи дег, түрегдел сенче халдап кээр+.

12Дүржок, бузуттуг кижиниң аксындан меге черле дүшпес+:

13ол караан-даа база кааптар+,
будун-даа тепсей кааптар азы холу-биле-даа имней кааптар.

14Ооң чүрээнде – кара сагыш, ооң бодалында – үргүлчү-ле бузут бар,
ол каяа-даа алгыш-кырыш үндүрер.

15Ооң уржуунда айыыл-халап ону хенертен хөме таварааш,
хензиг када шуут узуткап каар+.

16Дээрги-Чаяакчы алды чүүлдү көөр хөңнү чок,
чедиги чүүл база Аңаа чүдек-бужар болур+.
17Олар бо-дур: адыыргак көрүш+, мегечи дыл+,
актыг кижиниң ханын төгер холдар+,
18кара сагыштыг бодалдар чажырар чүрек+,
бузутче маңнаан буттар+,

19аксындан меге дүжүрбес, мегелеп херечилээр кижи+
база ха-дуңмашкы улус аразынга алгыш-кырыш үндүрер кижи.

Самыыраарындан кичээндириишкин

20Оглум! Ачаңның чагыг-сүмезин утпа,
аваңның өөредиин сагы+.
21Оларны үргүлчү чүрээңге шыгжап чор,
каасталга дег, мойнуңга азып алгаш чор+.
22Олар сени кылаштап чоруңда – эдертир,
удуп чыдып аарыңга – кадагалаар,
оттуп кээриңге – сеңээ сүме кадар.
23Чагыг-сүме – чырыткы, өөредиг – чырык+,
а эдип-чазаан сургаал – амыдыралче орук болгай+.

24Олар сени бак херээженден,
өске кижи кадайының элзедиглиг сөс-чугаазындан кичээндирер+.

25Ол херээженниң чараш-каазы-биле чүрээңни хөлзетпе+,
ооң карактарының чивеңнээринге дуурайлатпа.

26Самыын-садар херээженниң өртээ – кескинди хлеб,
а өске кижи кадайы дээш, үнелиг амы-тының-биле төлээр сен.

27От хойлап алгаш, хевин өрттетпес кижи бар бе?

28Изиг көс кырлап баскаш, будун өрттетпес кижи бар бе?

29Өске кижи кадайы-биле холбажып турар кижи-биле
база ындыг болур: ол херээженге дегген кижи кеземче чок артпас.

30Бир кижи аштай бергеш, хырнын тоттурар дээш оорланган болза,
улус ону дора көрбес[*].

31А ол кижи туттуруп алза,
чеди дакпыр кылдыр орнун тургузуп+,
бажыңында бүгү өнчү-хөреңгизин ап бээр.

32Ашактыг херээжен-биле самыырап турар эрниң угааны четпес-тир –
бодунуң өлүмүн белеткеп турар-дыр+.

33Ону манап турар чүве – эттедип-соктурары, бак атка кирери,
ооң бужар-багы ам кажан-даа балалбас.

34Демги херээженниң ашаа хүннээнинден кылыы хайныр,
өжээн негээр хүнү кээрге, ол өршээл билбес+,

35кандыг-даа садыы алырынга чөпшээрешпес
база чеже-даа хөй белек тутсуруңга, хайыра бодавас.

7

7^1Оглум, мээң сөстеримни кадагала,

чагыгларымны чүрээңге шыгжап ал+.

2Мээң чагыгларымны сагып чор – ынчан амы-тынныг артар сен+,
өөредиимни карааң огу дег кадагала.

3Оларны, билзек ышкаш, салааларыңга суп ал,
чүрээңге сиилбирлеп бижип ал+.

4Мерген угаанга: «Сен – мээң угбам сен» – деп,
а сарыылга: «Чоок кыс төрелим сен» – деп чугаала.

5Өске кижи кадайындан – элзедип чугаалаар херээженден
ынчалдыр камгаланыр сен+.

6Бир-ле катап бажыңымның соңгазындан бакылап,
ооң хана-карактарын өттүр көре берген мен.
7Ынчан бир-ле угааны четпес аныяк оолду
кенен кижилер аразындан+, аныяк-өскен аразындан эскерип каан мен.

8Ол бир херээженниң чурттап турар кудумчузун кежип,
ооң бажыңынче бар чыткан.

9Хүн ажып, имиртиңней бергенде+;
дүн дүжүп, дүмбей караңгы апарып турда болган чүве.

10А демги херээжен аңаа уткуй үнүп келди –
самыын-садар херээженниң хевин кеткен+, оптуг-кажар,

11шуугаазынныг, дөскел чок
база бажыңынга олурар хөңнү чок херээжен болду:

12ол бирде – кудумчуга, бирде – хоорай шөлдеринге,
бир болза – азыг бүрүзүнге улус кедээр турган+.

13Ол херээжен аныяк оолду сегирип алгаш,
ошкап-чыттап, ыядыр арын чогу-биле мынча деп турду:

14«Мен бөгүн кылыр бооп аазааным
эп-найырал өргүлүн[*] боттандырдым.
15Ынчангаш сеңээ уткуй үнүп келдим,
дилеп чорааш, сени тып алдым.
16Орун-дөжээмни хевис шывыглар болгаш

Египеттен эккелген чараш пөстер-биле шып алдым.

17Чыдар дөжээмни мирр, алоэ, корица дээр
чаагай чыттыг үнүштер-биле айдызап алдым+.

18Бээр кирип кел, эртенге чедир мага хандыр эргеленчип-чассытчыылы,
ынакшылдан ханып-таалап чыдаалы.

19Ашаам бажыңда чок, ырак орукче үнүпкен-не болгай;

20ол акшалыг хавын ап алган, ай ортузунга чедир ээп келбес-даа».

21Ол херээжен хөй оптуг аргалар-биле дуурайлап,
эптиг-ээлдек чугаазы-биле көгүдүп аарга+,

22-23аныяк оол доп-дораан ону эдерип чорупкан.

Ооң ынчаар кылганы – шарының соктурар черинче бар чыдары дег,
хүлбүстүң окка өкпе-баарын үзе аттырары аяже баары дег[*]

база куштуң амы-тынындан чарлырын билбейн, дузакче ужары дег болган+.

24Ынчангаш, ажы-төлүм, ам мени дыңнаңар,
сөстеримче кичээнгейден салыңар:

25силерниң чүрээңер ындыг херээженниң оруунче ээй тыртпазын,
ооң оруктарын изеп, азып-тенивеңер!

26Хөй-ле улус ооң чижи болуп, өлген болгай,
дыка хөй улусту ол узуткаан болгай.

27Ооң бажыңы – өлүглер оранынче,
өлүмнүң турар черинче аппаар орук-тур+.

8

Мерген угаанның өртемчейге ужур-утказы

8^1Мерген угаан кыйгырып турар эвес бе?+

Сарыылдың үнү дыңналып турар эвес бе?
2Мерген угаан орук чанында тей бажында –
оруктарның белдиринде туруп алган-дыр.
3Ол хоорайже кирер эжик аксында,
хаалга чанында кыйгырып тур:
4«Улус-чон, силерни кый деп тур мен,
кижи төрелгетенни кыйгырып тур мен!
5Кенен улус, сагынгыр бооп көрүңер+,
а мелегей улус – угаан кирип алыңар.
6Дыңнаңар, мээң чугаалаар чүвем чугула,
аксымдан алыс шынныг чугаа үнер;
7мээң дылым алыс шынны сөглээр,
а бузуттуг, бужар сөстү аксы-дылым кажан-даа этпес.

8Мээң шупту чугааларым чөптүг,
оларда кара сагыштыг-даа, меге-даа чүве чок;
9олар дөгере угаанныг кижиге тодаргай,
билиг чедип алган улуска билдингир.
10Мээң сургаалымны – мөңгүнден,
а билиимни – арыг алдындан бедик үнелеңер+.

11Мерген угаан эртине даштардан каас-чараш болгай,
күзеп чорууруңар бүгү чүве ооң-биле деңнежип шыдавас+.

12Мен дээрге Мерген угаан-дыр мен,
кажараашкын-биле кады турар мен,
билиг биле бодамчалыг чорукту чедип ап тур мен.

13Дээрги-Чаяакчыдан коргары+ – бузутту көөр хөңнү чогу-дур+.

Бодун өрү көрдүнер, адыыргаар чорукту,
бузуттуг орукту база мегечи аас-сөстү+ көөр хөңнүм чок.

14Менде – арга-сүме бар, менде – чедиишкин бар,
мен – угаан-дыр мен, күш база мээң таламда+.
15Мээң ачымда хааннар хааннап,
чагырыкчылар чөптүг чорукту доктаадып турар,
16мээң ачымда чагырыкчылар, нояннар
болгаш черниң бүгү баштыңчылары[*] чагырып турар.

17Меңээ ынак улуска мен база ынак мен+,
мени дилеп турар улус – тып алыр+.

18Байлакшыл-даа, алдар-хүндү-даа мээң-биле кады+,
төнчү билбес эртине-байлак болгаш чөптүг чорук база.

19Мээң эккээр үре-түңнелим арыг алдындан дээре,
мээң дүжүдүм – арыг мөңгүнден үнелиг+.

20Чөптүг чоруктуң оруу-биле,
шынчы чоруктуң изи-биле бар чыдар мен:

21меңээ ынак улусту эктин ажыр шаңнаар мен,
оран-савазын эртине-байлак-биле чык долдурар мен.

22Дээрги-Чаяакчының чаяап кылган бүгү-ле чүүлдериниң мурнунда,
үе-дүпте-ле Ооң оруунуң эң эгези бооп турган мен+.

23Мен хамык үе-шагның эгезинде, үе-дүпте-ле,
чер-делегейниң боттанырының бетинде-ле тывылган мен.

24Дүп чок далай болгаш элбек суглуг суг баштары чок турда-ла, төрүттүнген мен;

25дагларны-даа, тейлерни-даа тургуспаан турда, төрүттүнген мен+.

26Дээрги-Чаяакчы ол өйде черниң делгемнерин-даа,
черниң довурак-доозунунуң баштайгы доозунчугажын-даа чаяаваан турган.

27Кажан Ол дээрлерни тургузуп турда, мен аңаа турган мен+;
кажан далайның кырынга дээрлер биле черни аңгылаар төгерикти шыйып турда;

28кажан дээрге булуттарны быжыглап турда+,
дүп чок далайның агып үнген дөстерин быжыглап турда;

29кажан далайны суглар ашпас кылдыр,
ооң хемчээлин доктаадып турда+
база черни тудуп турар үндезиннерни доктаадып турда+ –

30мен Ооң чанынга тудугжу[*] бооп турган мен,
хүннүң-не өөрүшкү-маңнай бооп,

Ооң мурнунга үргүлчү өөрүп-хөглеп турган мен –

31Ооң чер-делегейи дээш өөрүп-хөглеп,
кижи төрелгетен дээш өөрүп-байырлап турган мен.

32А ам мени дыңнаңар, ажы-төлүм:

мээң изим базар улус амыр-чыргалдыг!+

33Сургаалымны дыңнаңар, ынчан мерген угаанныг апаар силер,
ону хүлээвейн барбаңар.

34Мени дыңнап турар, мээң эргиним чанынга үргүлчү манап турар,
эжиимден караан салбас кижи амыр-чыргалдыг!

35Мени тып алган кижи – амы-тынны тып алган-дыр+
база Дээрги-Чаяакчының ээ көрүүшкүнүн чедип алган-дыр+.

36А меңээ удурланыр кижи бодун боду чок кылып турар:

мени көөр хөңнү чок болуру дээрге-ле өлүмге ынак болуру-дур».

9

Мерген угаанның болгаш мелегей чоруктуң кыйгырыглары

9^1Мерген угаан бажыңын туткаш,

чеди адагашты тургузуп алган.

2Эът-чемин, чаагай амданныг арагазын белеткеп+,
столунга делгей салып алган.

3-4Бодунуң чалчаларын хоорайның улуска көскү черлеринден:

«Кенен улус, меңээ кире дүжүңер!» –
деп кыйгырзын дээш+ айбылап чорудупкан.

Угаан кирбээн улуска ол мынча деп турар:

5«Бээр келиңер, мээң аъш-чемимни чооглаңар,
чаагай амданныг арагамны ижиңер!+

6Кенен чоруктан адырлыңар, ынчан амы-тынныг артар силер,
угаанның оруу-биле чоруур силер.

7Кочуургак кижини эдип-чазаар болзуңза, сени бак сөглеп кааптар,
бузуттуг кижини чемелээр болзуңза, сени бакка бораар.

8Кочуургак кижини чемелеве, оон башка сени көөр хөңнү чок апаар;
харын мерген угаанныг кижини чемеле – ол сеңээ ынак апаар+.

9Мерген угаанныг кижини чагып-сурга – ол оон-даа мерген угаанныг апаар,
чөптүг-шынныг кижини өөрет – ол оон-даа хөй билиглиг апаар+.

10Дээрги-Чаяакчыдан коргары – мерген угаанның үнер дөзү ол-дур+,
ыдыктыг Бурганны билип аары – сарыыл ол-дур!

11Мээң – Мерген угаанның – ачымда
амыдыралың хуусаазы немежир, назының узаар+.

12Мерген угаанныг болзуңза, бодуңга ажыктыг,
а кочуургак болзуңза, бодуңнуң шоруң-дур».

13Мелегей чорук – бардам, шуугаазынныг,
билир чүвези чок херээжен дег+.
14Ол бажыңының эжииниң чанында сандайга,
бүгү хоорайга көскү кылдыр олуруп алгаш,

15-16чаны-биле эртип-дүшкен, бодунуң оруу-биле бар чыдар шупту улусту:

«Кенен улус, меңээ кире дүжүңер!» – деп кыйгырып турар:

Угаан кирбээн улуска ол мынча деп турар:
17«Оорлап алган сугну ижерге – амданныг+,
чажырып алган хлебти чиирге – таптыг!+»

18А дыңнап турар улус ол херээжен оларны
өлүг сүнезиннер аразынче кый деп турарын-даа,
ооң аалчылары алдыы оранның ханызында барган дээрзин-даа билбес.

10

Соломоннуң улуг чыындызы

10^1Соломоннуң угаадыглыг чугаалары бо-дур+.

Мерген угаанныг оол ачазын өөртүр+,
а мелегей оол авазын муңгарадыр+.

2Бузуттан келген байлакшылдың ажык-дүжүү чок,
а чөптүг-шынныг чорук өлүмден камгалаар+.

3Дээрги-Чаяакчы чөптүг-шынныг кижини аштатпас+,
а бузуттуг кижиниң күзээн чүүлүн таптай базып кааптар.

4Кылыр чүве чок холдар ядаралга чедирер,
а кызымак холдар байыдар+.
5Чайны өттүр ажылдаар кижи – угаанныг,
а дүжүт ажаалдазын эрттир удуп каар кижиниң ады баксыраар.

6Чөптүг-шынныг кижиниң бажын алгыш-йөрээлдер каастаар,
а бузуттуг улустуң аас-сөзү кара сагыжын чажырар.

7Чөптүг-шынныг кижиниң ат-сураа алгыш-йөрээлдиг,
а бузуттуг кижиниң ады чиде бээр+.

8Мерген угаанныг кижи чагыгларны тооп дыңнаар,
а мелегей чүве чугаалаар кижи буурап дүжер.

9Кем-буруу чок орук-биле бар чыдар кижиге айыыл халдавас+,
а бодунуң оруктарынга будалып чоруур кижиниң херектери билдингир апаар+.

10Карак базып+, бузутче кыйгырар кижи хилинчекти эккээр;
мелегей чүве чугаалаар кижи буурап дүжер.

11Чөптүг-шынныг кижиниң аас-сөзү – амыдырал хайырлаар суг бажы+,
а бузуттуг улустуң аас-сөзү кара сагыжын чажырар.

12Кижилерге хөңнү чок чорук алгыш-кырышты өөскүдер,
а ынакшыл бар болза, бүгү хомудалдарны өршээп боор+.

13Угаанныг улустуң аас-сөзүнден мерген угаан бодараар,
а угааны четпес улустуң ооргазынга дүжер шыкпыыш тыпты бээр+.

14Мерген угаанныг улус билиглиин чажырар,
а мелегей кижиниң аас-сөзү буураашкынга чедирер+.

15Бай-шыырак кижиниң өнчү-хөреңгизи – шивээ дег+,
а ядыыларның түрегдели – бузундулар дег.

16Чөптүг-шынныг кижиниң алыр төлевири ону амы-тынныг арттырар,
а бузуттуг кижиниң ажык-кончаазы ону бачытче киирер+.

17Чагыг-сургаалды эдерери – амыдыралче орук-тур+,
а чемелээшкинни хүлээвес кижи аза бээр.

18Өжээннежиишкин чажырар кижиниң аас-сөзү мегеден бүткен;
хоп-чип тарадып чоруур кижи – мелегей.

19Хөй сөстүгде, бачыттан чайлаары болдунмас+,
а угаанныг кижи белен сөс ышкынмас+.

20Чөптүг-шынныг кижиниң дылы арыг мөңгүн дег үнелиг,
а бузуттуг улустуң чүректери көңгүс өртек чок.

21Чөптүг-шынныг кижиниң аас-сөзү хөй улусту кадагалаар,
а мелегей улус угааны четпезинден узуткаттынып каар+.

22Дээрги-Чаяакчының ачы-буяны кижини байыдар,
ооң-биле кады хилинчек келбес[*].

23Мелегей кижи бак үүлгедиг кылырын оюн-хөг деп бодаар+,
а сарыылдыг кижи мерген угаанга өөрүүр.

24Бузуттуг улуска коргуп чоруур чүвези чедер+,
а чөптүг-шынныг улустуң күзелдери чогуп бүдер+.

25Хат-шуурган хөме таварыырга, бузуттуг кижи чок апаар+,
а чөптүг-шынныг кижиниң үндезин-дөзү мөңгеде быжыг+.

26Чалгаа кижи+ ону айбылаан улуска –
ааста ажыг амдан дег база карак өйген ыш дег.

27Дээрги-Чаяакчыдан коргар кижи үр амыдыраар+,
а бузуттуг улустуң назыны кызырлыр+.

28Чөптүг-шынныг кижиниң манаашкын-идегели өөрүшкү-биле бүдер,
а бузуттуг улустуң идегели өлүп төнер+.

29Дээрги-Чаяакчы кем-буруу чок кижиге хоргадал болур,
а бузут үүлгедир улусту Ол чок кылып каар.

30Чөптүг-шынныг кижи кезээ мөңгеде тендиш дивес,
а бузуттуг улус чырык чер кырынга чурттап артып шыдавас+.

31Чөптүг-шынныг кижиниң аас-сөзү мерген угаанны чугаалаар+,
а бузут чугаалаар кижи узуткаттырар.

32Чөптүг-шынныг улус таарыштыр чугаалап билир,
а бузуттугларның аксы-дылы кара сагыштыг.

11

11^1Меге деңзи Дээрги-Чаяакчыга бужар бооп көстүр,
а шын деңзи шойлары Аңаа таарымчалыг+.

2Турамык чорукту бак атка кирери чыпшыр сүрүп чоруур+,
а томаарыыр чоруктуң эдеринчизи – мерген угаан.

3Эки мөзүлүг улусту оларның кем-буруу чогу баштап чоруур,
а кара сагыштыг улусту оп-мегези узуткап каар+.

4Дээрги-Чаяакчының килеңиниң хүнү кээрге, байлакшыл дузалап шыдавас+,
а чөптүг-шынныг чорук өлүмден камгалаар+.

5Кем-буруу чок улустуң чөптүг-шынныг чоруу дорт оруктап эдертип аппаар+,
а бузуттуг кижи бодунуң бачыдындан өлүп калыр+.

6Эки мөзүлүг улусту чөптүг-шынныг чоруу камгалаар+,
а кара сагыштыг улус кем-буруулуг күзээшкиннериниң дузаанга туттурар.

7Бузуттуг кижиниң идегели ооң-биле кады өлүр;
бак улустуң ынаныжы[*] база кырлып калыр+.

8Чөптүг-шынныг кижи айыылдан чайлаар,
а бузуттуг кижи ол айыылга таваржыр+.

9Бужар-бак кижиниң аас-сөзү чанында кижини узуткаар,
а чөптүг-шынныг улус билии-биле камгаланыр.

10Чөптүг-шынныг улус эки чурттаар болза, хоорайның чону өөрүп-хөглээр+,
а бузуттуг улус өлүп-чидер болза – өөрүшкүден алгыржыр.

11Хоорай эки мөзүлүг улустуң алгыш-йөрээлдери-биле тургустунар,
а бузуттуг улустуң аас-сөзү-биле буступ дүжер+.

12Угааны четпес кижи эжин бак сөглээр,
а угаанныг кижи ыыттавайн эрттириптер.

13Шуугаар кижи өске улустуң чажыттарын ажыдар+,
а шынчы кижи чаңгыс-даа сөс ышкынмас.

14Чагыг-сургаал чокта, чон кырлып каар,
а чөвүлекчилерниң саны хөй болза+, чон камгалал алыр.

15Өске кижи дээш дагдынып турар кижи бодунче айыыл халдадыр,
а дагдынары-биле далашпас кижи айыылдан чайлаар.

16Бүдүштүг херээжен ат-алдарга чедер,
а ажылгыр улус[*] байлакшылды чедип алыр.
17Энерелдиг кижи бодунга ажык-дуза чедирер,
а каржы-хажагай кижи бодунга айыыл халдадыр.
18Бузуттуг кижиниң шаңналы – хоозун,
а чөптүг-шынныг чорук тарыыр кижи+ алыс шын шаңналды алыр.

19Чөптүг-шынныг чорук амыдыралче орук изээр,
а бузут сүрер кижи өлүмче бар чыдар+.

20Кара сагыштыг улус Дээрги-Чаяакчыга бужар бооп көстүр,
а кем-буруу чок улус Ооң сеткилинге кирер+.

21Кем-буруулуг кижиниң кеземче алыры чайлаш чок+,
а чөптүг-шынныг улустуң үре-салгалы айыылдан адырлыр+.

22Угаан чок херээженниң чараш-каазы
хаван хаайында алдын сырга дег.

23Чөптүг-шынныг улустуң күзел-бодалы буян бооп хуула бээр,
а бузуттуг улустуң идегели Дээрги-Чаяакчының килеңинге чедирер.

24Бир кижи харам чогу-биле үлеп-даа бергеш, немелделиг болур,
а өске кижи хөлүн эрттир харамнангаш, камнап-даа алза, каражадап үнер+.

25Ачы-дузалыг кижи чедимчелиг болур+,
өске улустуң суксунун хандырган кижи боду база суксавас.

26Тараазын шыгжап алгаш, сатпас кижиге чоннуң каргыжы чедер,
а садып турар кижи алгыш-йөрээлдиг болур+.

27Буян дилээр кижи ээ көрүүшкүннү чедип алыр,
а бузутче чүткүүр кижи ону бодунче халдадыр+.

28Байлакшылынга идегээр кижи – тайып ужар+,
а чөптүг-шынныг улус ногаан бүрү ышкаш частып үнер+.

29Бодунуң өг-бүлезинче айыыл халдаткан кижиниң алыр үлүү – хат дег хоозун;
мелегей кижи мерген угаанныг кижиниң кулу апаар.

30Чөптүг-шынныг кижиниң үрезининден амыдыралдың ыяжы+ өзүп үнер,
мерген угаанныг кижи улустуң сеткил-чүрээн бодунче хаара тудар.

31Чөптүг-шынныг кижи шаңналын бо черге ап алыр болганда,
бачыттыг, бузуттуг улус кеземчени албан алыр+.

12

12^1Эртем-билигге ынак кижи чагыг-сургаалга база ынак,
а чемелээшкинни көөр хөңнү чок кижи мириттели бээр+.

2Буянныг кижи Дээрги-Чаяакчының сеткилинге кирер,
а кара сагыштыг кижи Аңаа буруу шаптырар.

3Кижи бузуттуу-биле быжыг туруш чок,
а чөптүг-шынныг кижи чайгылыш чок дазыл-дөстүг+.

4Бүдүштүг кадай+ – ашаанга ат-алдар дег,
а бужар кадай – ооң сөөк-даяан иридер аарыг дег+.

5Чөптүг-шынныг кижиниң бодалында – чөптүг чорук,
а бузуттуг кижиниң угаанында – кара сагыш+.

6Бузуттуг улустуң чугаа-сөзүнүң артында хан төгүксээн күзел чаштынган+,
а чөптүг-шынныг улусту аас-сөзү камгалаар+.

7Бузуттуг улус буураарга, олардан чүү-даа артпас,
а чөптүг-шынныг улустуң оран-савазы быжыг туруштуг.

8Кижини угаанныг чугаа-сөзү алдаржыдар,
а кем-буруулуг бодалдары – бужартадыр.

9Адыыргап чорааш, аъш-чем чок артарынга көөрде,
ат-сураг чок чорааш, чалчалыг боору[*] дээре.

10Чөптүг-шынныг кижи мал-маганынга-даа чүү херегин билир+,
а бузуттуг улустуң хайыралаан сагыжы безин каржы-дошкун.

11Черин болбаазыраткан кижиниң хырны тодуг,
а хоозун күзел-бодал сүрген кижиниң угааны четпес+.

12Бузуттуг кижи улусту кара сагыжының какпазынга тудуп аарын бодаар,
а чөптүг-шынныг улустуң дазылындан өзүмнер үнер.

13Бузуттуг кижи меге чүве чугаалааш, туттуруп аар+,
а чөптүг-шынныг кижи айыылдан чайлаар+.

14Кижи бодунуң чугаа-сөзүнүң буянныг дүжүдүн ажаап аар+,
ооң кылган күш-ажылы шаңнал бооп, орнун эгидер+.

15Тенек кижи бодунуң оруун шын деп бодаар+,
а мерген угаанныг кижи арга-сүмени дыңнаар.

16Тенек кижи бодунуң килеңин+ улус мурнунга доп-дораан көргүзер[*],
а кажараан кижи дорамчылалды дыңнаваан бооп, эрттирип каар.

17Шынны чугаалаан кижи – чөптүг херечи-дир,
а мегелеп херечилээр кижи кара сагыжын чугаалаар+.

18Хоозун чугаа хылыш ышкаш балыглап боор+,
а мерген угаанныг улустуң аас-сөзү – экиртир шынарлыг+.

19Шынныг сөстер – кезээ мөңгеде артар,
а мегечи дыл – хензиг өйде артар+.
20Өзү кара улустуң чүрээнде – кара сагыш,
а тайбың тарыкчыларының чүрээнде – өөрүшкү бар.

21Чөптүг-шынныг кижи-биле кандыг-даа бак чүве болбас+,
а бузуттуг улусту бажын ажыр айыыл бүргээн болур.

22Мегечи кижиниң аас-сөзү – Дээрги-Чаяакчыга бужар чүүл+,
а шынын чугаалаар улус Ооң сеткилинге кирер.

23Кажараан кижи бодунуң билиин чажырар,
а мелегей улус бодунуң мелегейин көзүлдүр делгээр+.

24Кызымак улустуң холу – улусту чагырар,
а чалгаа холду албадап ажылдадыр.

25Сагышсырал кижиниң чүрээн шагзырадыр,
а эки сөс – хөгледир.

26Чөптүг-шынныг кижи эжинге шын орук айтыр,
а бузуттуг улустуң оруктары оларны астырар.

27Чалгаа кижи олча-тывыш чок артар,
а кызымак кижи бай-шыдалдыг чурттаар.

28Кижини чөптүг оруу амыдыралче аппаар,
ооң чедире бээр черинде өлүм турбас.

13

13^1Оглунуң мерген угааны ачазының эдип-чазаан сургаалындан тыптыр,
а кочуургак кижи+ чемелээшкин дыңнап шыдавас.

2Кижи бодунуң чугаа-сөзүнүң буянныг үре-түңнелин четтирер+,
а кара сагыштыг улус күчүлел-биле амыдыраар.

3Аас-сөзүн оваарымчалыг ажыглаар кижи амы-тынын кадагалап аар+,
а аас-сөзүн тыртып шыдавас кижи бодун узуткап аар.

4Чалгаа кижи чеже-даа күзеп-манаарга, чүү-даа чок боор+,
а кызымак улустуң хырны тодар.

5Чөптүг-шынныг кижи мегени көөр хөңнү чок,
а бузуттуг кижи бужар-бак херектер кылыр.

6Актыг кижиниң оруун чөптүг-шынныг чоруу кадагалаар+,
а бачыттыг кижини кем-буруузу оруундан астырар+.

7Бир кижи, хол даяң боду, бай-шыдалдыг бооп,
а өске кижи, хөй байлакшылдыг боду, ядыы бооп баажыланыр+.

8Бай кижи бодунуң байлакшылы-биле амы-тынын садып хостаар,
а ядыы кижи кажан-даа кыжаныг дыңнавас.

9Чөптүг-шынныг улустуң чырыы өөрүшкүлүг хып турар,
а бузуттуг улустуң чырыткызы өжүп каар+.

10Хоозун кижи турамык чоруу-биле чүгле алгыш-кырыш үндүрер+,
а арга-сүме дыңнаар улус мерген угаанны тып алыр.

11Хей черден келген акша-хөреңги чиде бээр,
а күш үндүрүп, бичиилеп чыгганы – немежир.

12Үр бүтпээн идегел чүректи хилинчектээр,
а бүткен күзел – амыдыралдың ыяжы-дыр+.

13Чугаалаан сөстү тооп көрбес кижи бодун узуткап аар,
а чагыгны хүндүлээр кижи шаңнал алыр[*].

14Мерген угаанныг кижиниң өөредии – амыдырал хайырлаар суг бажы+;
өлүмнүң дузаандан адырлыр арга.

15Шынныг угаан кижиге ээ көрүүшкүннү шаңнаар,
а кара сагыштыг кижиниң оруу өлүмге чедирер[*].

16Кажараан кижи бүрүзү бодун угаанныг алдынар,
а мелегей кижи бодунуң сээдеңин нептередир+.

17Бак элчи айыылга таваржыр[*],
а шынчы айбычы экиртиишкин эккээр+.

18Сургаалды хүлээвээн кижи түрегдел көөр база бак атка кирер,
а чемелээшкинни хүлээп алган кижи алдар-хүндүге чедер+.

19Күзелдиң бүдери – сеткилди тааладыр;
мелегей кижи бузуттан адырлырын эң бак деп көөр.

20Мерген угаанныг улус-биле эдеришкеш, мерген угаанныг апаар сен,
а мелегейлер-биле эштешкеш, айыылдан чайлавас сен.

21Бачыттыг улусту бузут истеп-сүрер,
а чөптүг-шынныг улустуң шаңналы буян болур.

22Эки кижиниң өнчү-хөреңгизи үре-салгалынга артар,
а бачыттыг кижиниң байлакшылы чөптүг-шынныг кижиниң холунга кирер+.

23Ядыы улустуң дүжүдү элбек-даа болза,
ону хоойлу-дүрүм чок чорук оорлап аппаар[*].

24Шыкпыыжын камнаар кижи оглунга бак чүве күзээни ол,
а оглунга ынак кижи ону угаан киир кезедир чүткүлдүг+.

25Чөптүг-шынныг кижиниң хырны тодуг,
а бузуттуг улустуң хырны куруглаар+.

14

14^1Мерген угаанныг херээжен аалын быжыглаар,
а мелегей херээжен ону боду-ла үрегдеп бузар.

2Дээрги-Чаяакчыдан коргар кижи – дорт оруктап,
а Ону херекке албас кижи – ыргак-дагыр оруктап чоруур+.

3Мелегей кижини бодунуң аас-сөзү кымчылаар[*],
а мерген угаанныг улусту чугаа-сөзү кадагалаар+.

4Шарылар чок черде аңмаарлар куруг,
а күш-шыдалдыг шарылар барда, дүжүт элбек.
5Шынчы херечи мегелеп чугаалавас,
а мегелеп херечилээр кижи аксындан меге дүжүрбес+.

6Кочуургак кижи мерген угаанны дилээш-даа, дөмей-ле тыппас,
а угаангыр кижи билигни белен шиңгээдип алыр+.

7Мелегей кижиден ырадыр тур,
оон угаанныг аас-сөс черле дыңнавас сен.

8Кажараан кижиниң мерген угааны – бодунуң оруун билиринде,
а мелегей улустуң сээдеңи – оп-мегезинде.

9Мелегей улус кем-буруу дээш өргүлдерни[*] шоодар,
а эки мөзүлүг улус Дээрги-Чаяакчының сеткилинге кирер.

10Кижиниң муңгаралын чүгле чүрээ билир,
ооң өөрүшкүзүн-даа үлежип шыдаар өске улус тывылбас.

11Бузуттуг улустуң оран-савазы хоозураар,
а эки мөзүлүг улустуң аалы чечектелир+.

12Бир-ле орук дорт ышкаш сагындырар-даа болза,
адак соонда өлүмге чедире бээр+.

13Каттырып хөглеп-даа туруңда+, чүрээң саргып аарып боор,
өөрүшкүнү муңгарал-даа солуп боор+.

14Шынчы эвес кижи үүлгедии-биле чүү чүвеже бар чытканыл – ону чедип алыр,
а эки кижи ажыл-херектери дээш шаңнадыр.

15Кенен кижи дыңнаан чүвезинге-ле бүзүрей бээр,
а бодамчалыг кижи базым бүрүзүн ыяк бодап алыр.

16Мерген угаанныг кижи оваарымчалыг болгаш, бузуттан чайлай бээр,
а мелегей кижиниң бардамы дам баар, туразы улам-на улгадыр.

17Ажынчак кижи мелегей чоруктар кылыр,
кара сагыштыг кижини улус көөр хөңнү чок.
18Кенен улуска онаажыр үлүг – мелегей чорук,
а бодамчалыг улус билии-биле алдаржыыр.
19Бак улус – буянныг улуска,
бузуттуг улус – чөптүг-шынныг кижиниң хаалгазынга сөгүрүүр+.

20Ядыы кижини кожазы безин кижи деп санавас+,
а бай кижиге ынак улус эңмежок+.

21Кожазын бак көөр кижи – бачыт үүлгеткени ол,
а ядыы улуска ачы-дузалыг кижи амыр-чыргалдыг+

22Өзү кара улус оруундан азар,
а буян тарыыр улуста шынчы энерел бар.

23Карак кызыл ажылдан кезээде орулга кээр+,
а хоозун чугаадан чүгле каража үнер.

24Мерген угаанныг улустуң ат-алдары – байлакшылы ол,
а мелегей улустуң каасталгазы[*] – мелегей чоруу.

25Шынчы херечи улустуң амы-тынын камгалаар,
а кара сагыштыг кижи аксындан меге дүжүрбес.

26Дээрги-Чаяакчыдан коргары – быжыг чөленгииш;
кижиниң бодунуң-даа, ажы-төлүнүң-даа хоргадалы ында болур[*].

27Дээрги-Чаяакчыдан коргары – амыдырал хайырлаар суг бажы+
база өлүмнүң дузаандан адырлыр арга.

28Албаты чону хөйде – хаан кижи өндүр улуг,
а чону эвээште – чагырыкчы буураар.

29Белен-селен ажынмас кижи улуг угаанныг+,
а хорадаачал кижи мелегей чоруун көргүзер+.

30Сеткил дыштыгда, мага-бот кадык+,
а хүннээчел сагыш – сөөк-даякты иридиптер+.

31Ядамыкты дарлаар кижи ооң Чаяакчызын бак сөглээни ол+,
а түремикке ачы-дуза көргүзер кижи Ону алдаржыдар.

32Бузуттуг улустуң багы оларны базар,
а чөптүг-шынныг кижи өлү-даа бээрге, ооң хоргадалы бар[*].

33Мерген угаан – сарыылдыг чүрекке чурттаар,
мелегей-даа улустуң аразынга бодун көргүзер.

34Чөптүг-шынныг чорук чонну өрү көдүрер,
а бачыт – аймакты бак атка киирер.

35Хаан кижи угаанныг чалчазы дээш сагыжы ханар,
а бужар-бак херектер үүлгеткен кижиже килеңнээр.

15

15^1Эптиг-ээлдек харыы килеңни чайладыр+,
а доңгун сөс – хайныктырар+.

2Мерген угаанныгларның аксы-сөзү билигни экизинер,
а мелегейлерниң аас-дылы чүгле мелегей чүүлдер чулчуруур+.

3Дээрги-Чаяакчының караа көрбес чүве чок –
бузуттуг-даа, буянныг-даа улусту көрүп турар+.

4Буянныг чугаа – амыдыралдың ыяжы-дыр+,
а меге чугаа – сеткил-сагышты муңгарадыр.

5Мелегей кижи ачазының эдип-чазаан сургаалын херекке албас,
а чемелээшкинни тооп дыңнаар кижи угаан кирер.

6Чөптүг кижиниң бажыңында эртине-байлак хөй,
а бузуттуг кижиниң ажык-кончаазы аңаа хора чедирер.

7Мерген угаанныгларның аксы-сөзү билиг нептередир,
а мелегей улустуң чүрээ шынчы эвес болур.

8Бузуттуг улустуң өргүлдери Дээрги-Чаяакчыга бужар чүүл болур+,
а эки мөзүлүг улустуң мөргүлдери Аңаа таарымчалыг+.

9Бузуттуг кижиниң оруу Дээрги-Чаяакчыга бужар чүүл болур,
а чөптүг чорукту дилеп чоруур кижиге Ол ынак.

10Шын оруктан соора барган кижи кадыг-дошкун кеземче алыр,
а чемелээшкинни көөр хөңнү чок кижи өлүп каар+.

11Тамы биле Өлүм безин+ Дээрги-Чаяакчыга көскү+,
а кижилерниң чүректери оон-даа ажык!+

12Кочуургак кижи ону чемелеп турар кижиге хөңнү чок+
база мерген угаанныг улус аразынга туруксавас.

13Чүрек өөрүп турда, арын-шырай чырый бээр+,
а муңгаргай чүрек сагыш-хөөннү ундарадыр+.
14Угаанныг кижи билиг сүрер,
а мугулай улустуң аъш-чеми – мелегей чүүлдер болур+.

15Ядыы кижи кезээде човалаңга туттурар,
а аас-кежиктиг кижи үргүлчү байырлаар.

16Эңдерик эртине-байлак чыып алгаш, коргуп-дүвүреп чурттаарынга көөрде,
хөй эвес олчалыг, Дээрги-Чаяакчыдан коргуп чурттааны дээре+.

17Сени көрбес улустуң белеткээни семис шары эъди чииринге көөрде,
сеңээ ынак улустуң белеткээни ногаа чигени дээре+.

18Килеңнээчел кижи алгыш-кырыш өөскүдер+,
а белен-селен ажынмас кижи адааннажыышкынның когун үзер+.

19Чалгаа кижиниң оруунда тенниг-хараган үнген+,
а эки мөзүлүг улус дески оруктап бар чыдар.

20Мерген угаанныг оол ачазын өөртүр+,
а мелегей кижи авазын бак көөр.

21Угааны четпес кижини ооң мелегей чоруу өөртүр+,
а угаанныг кижи дорт оруктап бар чыдар.

22Арга-сүме чок болза, кылыр дээн чүве чогувас,
а сүмелекчилер көвей болза, боттаны бээр+.

23Харыылаптар аас-сөзүң бар болза, өөрүнчүг-ле,
чогуур үезинде сөглээн сөс эки-ле!+
24Угаанныг кижи алдыы орандан чайлаар дээш,
амыдыралче аппаар орукка бедиктер тевер+.

25Дээрги-Чаяакчы адыыргак улустуң аалдарын аңдара соп кааптар,
а дулгуяк херээженниң хувааглыг черин кадагалаар+.

26Дээрги-Чаяакчыга бузуттуг бодалдар бужар чүүл болур+,
а буянныг сөстер Ооң мурнунга арыг+.

27Чазый-чилби кижи бодунуң аалынга айыыл халдадыр+,
а хээлиге+ хөңнү чок кижи амылыг артар.

28Чөптүг-шынныг кижиниң чүрээ чүнү харыылаарын бодап алыр+,
а бузуттуг улустуң аас-дылы бачыт чулчуруур.

29Дээрги-Чаяакчы бузуттуг улустан ыракта+,
а чөптүг-шынныг улустуң мөргүлүн дыңнап турар+.

30Чырык көрүш чүректи өөртүр,
эки медээ кижиниң ишти-хөңнүн быжыглаар+.

31Амыдыралга чедире бээр чемелээшкинни дыңнаар кижи
мерген угаанныглар аразындан үнмес.

32Эдип-чазаан сургаалды хүлээвес кижи бодунга хора халдадыр,
а чемелээшкинни дыңнаар кижи угаан кирер+.

33Дээрги-Чаяакчыдан коргары мерген угаанга өөредир;
биче сеткил алдарны мурнап чоруур+.

16

16^1Кижиниң чүрээнде янзы-бүрү бодалдар бар,
а ооң аас-сөзүнден үнер шиитпир Дээрги-Чаяакчыдан кээр+.

2Кижи бодунуң оруктарын дөгерезин кем-буруу чок деп санаар,
ынчалза-даа сеткилдерни Дээрги-Чаяакчы шенээр+.

3Дээрги-Чаяакчыга ажыл-херектериңни дагзып бер+,
ынчан сээң бодалдарың боттаны бээр.

4Дээрги-Чаяакчы бүгү чүүлдерни оларның боттарының салым-чолу дээш чаяаган;
бузуттуг кижи безин айыыл-халап хүнү дээш чаяаттынган+.

5Адыыргак кижи Дээрги-Чаяакчыга бужар чүүл болур+,
ол кеземчеден канчап-даа чайлап шыдавас+.

6Шынчы болгаш энерелдиг болуру – кижиниң бузудун арыглаар+;

Дээрги-Чаяакчыдан коргары – айыылды чайладыр.

7Дээрги-Чаяакчыга кижиниң оруктары тааржыр болза,
ону дайзыннары-биле безин эптештирип каар+.

8Чөптүг чорук чок чорааш, элбек орулгалыг боорунга көөрде,
чөптүг чорук-биле кады чорааш, хөй эвес олчалыг боору дээре+.

9Кижиниң чүрээ оруун боду бодап алыр,
ынчалза-даа ооң базымнарын Дээрги-Чаяакчы башкарар+.

10Хаанның аксында – өттүр билир сөстер;
ооң үндүрген шииткелинде меге турбас+.

11Мегелевес деңзи тавактары Дээрги-Чаяакчыдан кээр,
хапка суккан деңзи шойлары база Оон кээр+.

12Бачыттыг үүлгедиглер хааннарга бужар чүүл болур,
дүжүлге чөптүг чоруктуң ачызында тендиш дивес+.

13Шынны сөглээр кижи хааннарга таарымчалыг,
олар алыс шынны чугаалаар улуска ынак+.
14Хаанның килеңи – өлүмнүң медээчизи дег+;
мерген угаанныг кижи ону чайладып шыдаар.
15Хаанның чырык көрүжүнде – амыдырал бар,
ооң эки көөрү – кааң өйде чаъс эккелген булут-ла+.

16Алдын эвес, мерген угаан чедип аары канчап-даа дээре,
мөңгүн эвес, сарыыл чедип аарын шилиири черле дээре+.

17Эки мөзүлүг улустуң оруу – бузуттан чайлаары;
шын оруундан соора барбас кижи амы-тынын кадагалап алыр.

18Буураашкынны – адыыргаары,
а аштырыышкынны – улуг тура мурнаар+.
19Адыыргак улус-биле олча үлежиринге көөрде,
ядыы улус-биле биче сеткилдиг чурттап чорааны дээре.

20Бодамчалыг чурттап чоруур кижи – чаагай чорукту чедип алыр+;

Дээрги-Чаяакчыга идегээр кижи – амыр-чыргалга чедер+.

21Мерген угаанныг кижи улуска сарыылдыг диртир,
аас-сөстүң аянныы бүзүренчиг боорун күштелдирер.

22Угаанныг боору – амыдырал хайырлаар суг бажы+,
а мелегей кижиниң кеземчези[*] – сээдеңи.

23Мерген угаанныг кижиниң угааны ооң сөзүн сарыыл киирер
база чугаа-сөзүн бүзүренчиг болдурар.

24Буянныг сөстер – ары чигири дег:

кижиниң сеткил-сагыжын тааладыр-даа, ишти-хөңнүн экиртир-даа+.

25Бир-ле орук улуска дорт ышкаш сагындырар-даа болза,
адак соонда өлүмге чедире бээр+.

26Ажылчын кижиниң аштааны ону ажылдадыр,
ооң чем чиксээри аңаа дыш бербес+.

27Дүржок кижи бузут бодап тып турда амыр-ла –
ооң аас-сөзү өрттендир чиир от дег+.

28Кара сагыштыг кижи алгыш-кырыш өөскүдер,
хопчу кижи эжишкилерни чара кирер+.

29Күш дөгээр кижи эжин дуурайлаар
база бак орукче киир тыртар+.

30Хыйыртап көөр кижиниң сагыжы кара;
аксын тыртыйтыр кижиниң үүлгедип турар херектери бак.

31Буурул баш – алдарлыг оваадай,
ону чөптүг-шынныг амыдырааш, чедип алыр+.

32Килеңнээчел эвес кижи күчүлүг маадырдан дээре,
бодун туттунуп билир кижи хоорайлар эжелекчизинден дээре+.

33Шиитпир үндүрүксээр улус төлге даштары-биле үлүг тыртар+,
ынчалза-даа шиитпир бүрүзү Дээрги-Чаяакчыдан кээр.

17

17^1Мага хандыр дойлап-даа тургаш, алгыжып-кыржыр аалга көөрде,
када берген хлеб карты-даа чип оргаш, амыр-тайбың чорааны дээре+.

2Угаанныг чалча дээргизиниң ыят чок оглун чагырар+
база өнчүнү ол оолдуң акы-дуңмазы-биле үлежир.

3Мөңгүн биле алдын хайылдырар суугуга эстир+,
а улустуң чүректерин Дээрги-Чаяакчы шенээр+.
4Бак кижи бузуттуг чугаалар дыңнаар,
авыяас кижи хоралыг чугааларже кичээнгей салыр.

5Түремикти дорамчылап турар кижи ооң Чаяакчызын бак сөглээни ол+,
өске кижиниң түрегделин көргеш, амыраар кижи – кеземчеден чайлавас+.

6Кырганнарның шаңналы – үре-салгалы+,
а ажы-төлдүң ат-алдары – ада-иези.

7Мелегей кижиниң аксынга төлептиг чугаа эптешпес,
бүдүштүг кижиниң аксынга меге чугаа оон артык эптешпес+.

8Хээли берип турар кижиге хээлизи – илбилиг даш дег:

кайнаар-даа сунуп чедерге, чедиишкинниг болур+.

9Хомудалын уттуп аар кижи найыралче чүткээни ол,
а бак чаңнатканын утпас кижи эжинден чарылганы ол.

10Мелегей кижини чүс катап шанчарынга көөрде,
угаанныг кижини чаңгыс катап чемелеп каары оранчок дээштиг.

11Бузуттуг-бак кижи чүгле үймээн үндүреринче чүткүүр,
ынчангаш Дээрги-Чаяакчы каржы-дошкун төлээзин олче чорудуптар.

12Сээдең чоруу кедерээн мелегей кижиге ужуражырынга көөрде,
ажы-төлүн чидирген кыс адыгга таварышканы дээре+.

13Буянны бузут-биле харыылаар кижиниң аалындан бузут ыравас+.

14Алгыш-кырыштың эгези сугнуң чалды деже шавары дег,
ынчангаш өжээн өөскүвээнде, соксадып каг+.

15Бузуттуг хейни агартыры+, кем-буруу чок кижини шиидери+ –
кайызы-даа Дээрги-Чаяакчыга бужар чүүлдер-дир.

16Мелегей кижиниң угаан садып алыр дээш, акша туткан херээ чүл?

Ооң угаап билиптер харыы бар эвес.

17Эжиң сеңээ кандыг-даа үелерде ынак болур+;
ха-дуңмаң айыыл-халап үезинде дузалаар дээш төрүттүнер+.

18Сарыыл чок кижи хол тутчуп,
өске кижи дээш дагдынар.
19Алгыш-кырышка ынак кижи бачытка ынак;
бодун өрү көрдүнер кижи буураашкынче чүткээни ол+.

20Мегечи чүрек буян көрбес,
авыяас дыл айыыл халдадыр.

21Мелегей ажы-төлдүг кижи муңгарал чедип алганы ол:

оглу мелегей боорга, ачазы өөрүвес-ле болгай+.

22Өөрүп чоруур чүрек – эки дээн эм,
а ундаргай сеткил мага-ботту харыксырадыр+.
23Бузуттуг кижи чөптүг шииткелди хажыдар дээш
улустан бүдүү хээли алыр+.
24Угаангыр көрүш – мерген угаанче,
а мелегей кижиниң көрүжү – черниң бүгү кыдыгларынче шиглей көөр.

25Мелегей оолдуг боору – ачазынга харааданчыг,
авазынга хомуданчыг+.

26Актыг кижини кезедири-даа,
бүдүштүг кижини чөптүг-шынныг чоруу дээш эриидээри-даа – бак херек-тир.

27Билиг чедип алган кижи кевин-херекчок чүве чугаалавас+;
угаанныг кижи хорадаачал эвес болур.

28Ыыттавас-ла болза, мелегей кижи безин мерген угаанныг кылдыр көстүр;
аксын хаап алыр болза – сарыылдыг кылдыр сагындырар+.

18

18^1Бодун бодаар кижи күзээн чүвезин кылырынче чүткүүр,
угаанныг сүмелерге удурланыр.

2Мелегей кижи боданыр хөңнү чок,
харын бодун бодамчалыг кылдыр көргүзүксээр.

3Бузут үүлгеткен кижи дора көрдүрер,
а бак атка кирерге, дорамчылал сүрүп кээр.

4Кижиниң аксындан үнген сөстер – терең ээрем дег+;
мерген угаанның үнер дөзү – агым суглар дег.

5Бузуттуг кижини чүүлдүг деп көөрү+
азы эки кижиге чөптүг шииткел үндүрбези – бак херек-тир+.

6Мелегей кижиниң аас-дылы алгыш-кырыш үндүрер,
аксындан үнген сөзү эттедип-соктурарынга чедирер+.

7

Мелегей кижиниң чугаа-сөзү буураашкынга чедирер+,
аксындан үнген сөзү – бодунуң туттунар дузаа+[*].

8

(9) Хопчу кижиниң чугаа-сөзү амданныг чем дег –
кижиниң ишти-хөңнүнүң эң ханызынче кире бээр+.

9

(10) Ажылынга чалгаа кижи – үрегдекчиниң дуңмазы.

10

(11) Дээрги-Чаяакчының ады+ – быжыг суурга+:

аңаа чаштынган чөптүг-шынныг кижи камгалалды алыр.

11

(12) Бай кижиге эт-хөреңгизи – быжыг шивээ-даа дег+,
ол аңаа артап болбас хана дег сагындырар.

12

(13) Кижи буураар бетинде туразы улгадыр+,
а биче сеткил алдарны мурнап чоруур+.

13

(14) Чугааны чедир дыңнавайн, харыы бээри –
мелегей чорук болгаш ыят-тыр.

14

(15) Сеткили сорук кирген кижи аарыг-аржыкты ажып шыдаар,
ынчалза-даа сеткили ундаргай болза, ол канчаптарыл?+

15

(16) Сарыылдыг кижиниң чүрээ билигже чүткүүр,
мерген угаанныг улустуң кулаа билиг дилээр.

16

(17) Белек сөңнээшкини кижиге делгем орукту ажыдар,
бедик ат-дужаалдыг улус аразынче киире бээр+.

17

(18) Удурланыкчызы чугаалап эгелевээнде, сактырга,
баштай чаргылдажып эгелээн кижиниң сөстери шынныг-даа ышкаш болур.

18

(19) Күштүг удурланыкчыларның маргыжын чарар дээш үлүг тыртары
алгыш-кырышты соксадыр.

19

(20) Хомудаан ха-дуңмаң[*] – быжыг шивээ-ле;
алгыш-кырыш – шивээ хаалгазының дээктери-ле.

20

(21) Кижи чугаа-сөзүнүң үре-түңнели-биле хырнын тоттурар:

аксы-биле чедип алган чүвезин чигеш, тодар+.

21

(22) Амыдырал биле өлүм – чугаа-сөстүң эргезинде;
чугаа-сөзү-биле эп-найыралдыг кижи ооң үре-түңнелин амзап көөр.

22

(23) Кадай тып алган кижи ачы-буян тып алган-дыр+,

Дээрги-Чаяакчының ээ көрнүүшкүнүн чедип алган-дыр+.

23

(24) Ядыы кижиниң сөстеринде – кызып дилээни,
а бай кижиниң харыызында – каржы-хажагайы бар.

24

(25) Хөй таныш өөрлүг кижи бак чүведен чайлавас[*];
сеңээ ха-дуңмаңдан артык ынак эжиң кижи база турар+.

19

19^1Кем-буруу кылбайн амыдырап чоруур ядыы кижи
мелегей мегечиден дээре+.

2Билиг чокта, күзел-чүткүл эки болбас,
далашкан буттар бачытче базар+.

3Кижини оруундан бодунуң мелегей чоруу астырар+,
а ооң чүрээ Дээрги-Чаяакчыга хорадаар.

4Бай-шыдалдыг кижиге эш-өөр муңчок,
а ядыы кижини эш-өөрү каапкаш баар+.

5Мегелеп херечилээр кижи кеземчеден чайлап шыдавас;
аксындан меге дүжүрбес кижи камгалал албас+.

6Ызыгуурлуг кижилерге чашпаалаар улус-ла хөй+,
белек сунар кижи-биле шупту улус найыралдажыр.

7Ядыы кижини ха-дуңмазы безин көөр хөңнү чок+,
оон туржук эш-өөрү дескелээр:

ол чугаалажыр дээш далажып баарга, олар арлы берген боор.

8Бодунга ынак кижи угаан дилээр:

сарыылдыг чурттап чорааш, ачылыг чүүлдү тып алыр+.

9Мегелеп херечилээр кижи кеземчеден чайлап шыдавас,
аксындан меге дүжүрбес кижи өлүп каар+

10Мелегей кижиниң каас-коя чурттаары,
кул кижиниң нояннарны чагырары ужурга таарышпас+.

11Мерген угаанныг кижи белен-селен ажынмас+;
ат-алдар – буруулуг херектерни өршээринде.
12Хаанның килеңи – арзылаң ырланганы дег+,
а ээ көрүүшкүнү – оът-сигенде чаъс-шалың дег.
13Мелегей оол – ачазынга буураашкын+;
хыйланчак кадай+ – дамдылаар ойбак-дыдык дээвиир дег.

14Бажың-балгат биле байлакшыл – адалардан келген өнчү,
а угаангыр кадай – Дээрги-Чаяакчыдан келген белек+.

15Чалгаа чорук кижини уйгу хавы кылып каар,
а салгаа чорук – аштадыр+.

16Чагыгны кадагалаар кижи амы-тынын кадагалап аар+,
а оруктарын ылгап шыдавас кижи өлүп каар.

17Ядамыкка хайырлал бээр кижи Дээрги-Чаяакчыга чээли кылганы ол+;

Дээрги-Чаяакчы аңаа ачы-дузазы дээш шаңналын бээр+.

18Идегел бар турда, оглуңну кижизит+;
ону чок кылып алдың халак[*].
19Хорадаачал кижи торгаал төлезин,
ону бир удаа амдажыдар болзуңза, ам-даа кезедир апаар сен.

20Арга-сүмени дыңна, сургаалды хүлээп ал,
ынчан алызы барып мерген угаанныг апаар сен.
21Кижиниң чүрээнде бодал-ла хөй,
ынчалза-даа кайызының чогуп бүдери Дээрги-Чаяакчының шиитпиринден хамааржыр+.

22Улус аразында шынчы чорук үнеледир[*];
ядыы кижи мегечи кижиден дээре.

23Дээрги-Чаяакчыдан коргары амыдыралче орук изээр+;
ынчаар кылып турар кижи айыыл-халапка алыспайн, дыштыг удуур.

24Чалгаа кижи+ холу-биле тавакта чемни ап алза-даа,
аксынга чедирбес+.

25Кочуургак кижини кезедир болзуңза, кенен улус боданы бээр,
а угаанныг кижини чемелээр болзуңза, ооң угааны улгадыр+.

26Оглу ачазын хоозурадыр болза, авазын үндүр сывырар болза,
ыянчыг, бужар кижи болур+.

27Оглум! Сургаалды дыңнавас болзуңза,
угаангыр сөстер чогундан сотка орар сен.

28Дүржок херечи шынныг шииткелди дорамчылап кочулаар;
кем-буруу – бузуттуг улустуң сыырар аъш-чеми дег+.

29Кочуургак кижи – шииткелден,
мелегей кижиниң ооргазы – шыкпыыштан чайлавас+.

20

20^1Арага биле эзиртир суксун кижини кочуургак болгаш үен-даян кылып каар+,
оларга алзыпкан кижи угаанныг болбас.

2Хаанның коргунчуг килеңи – арзылаң ырланганы дег+:

ону хорададып алыр кижи бодунга хора чедиргени ол.

3Алгыш-кырышка киришпес кижи алдар-хүндүлүг,
а мелегей кижи бодун тудуп шыдавас.
4Чалгаа кижи чогуур үеде тараа тарывас,
ынчангаш дүжүт ажаар үе кээрге, куруг калыр+.
5Кижиниң чүрээнде бодал – терең ээрем дег+,
ынчалза-даа угаанныг кижи оон безин узуп ап шыдаар.

6«Бүзүрелдиг, шынчы мен» деп чарлаттынган улус-ла хөй,
а ылап шынчы кижи тыптыр деп бе?

7Чөптүг-шынныг кижи кем-буруу чок чурттаар,
ооң ажы-төлү амыр-чыргалдыг.

8Хаан кижи шииткел үндүрүп оруп алгаш,
көрүжү-биле кандыг-даа бузутту тарадыр сывырыптар.

9«Мээң чүрээмде кем-бак чок, бачыттарымдан арыгланып алдым» –
деп шыдаар кижи бар бе?+

10Соора деңзилеп-даа бээри, соора хемчээп-даа бээри –

Дээрги-Чаяакчының мурнунга бужар чүүл-дүр+.

11Кижини аныяандан-на ажыл-херээнден билип ап болур:

кылган херектериниң арыг-шынчызы илдең болур.

12Дыңнаар кулак-даа, көөр карак-даа –

Дээрги-Чаяакчының чаяап каан чүүлдери-дир+.

13Уйгуга ынак болзуңза, түрегделге дүжер сен+;
карааң шийбес болзуңза, тоттур чемненир сен.

14Садып алыкчы: «Багай бараан-дыр!» – дээр,
а бичии ырай бергеш, оозу-биле мактанып-ла эгелээр.

15Угаанныг сөс-домак алдынга, эртине дашка
болгаш улуг үнелиг каасталгага дөмей.

16Хары кижи дээш дагдынган кижиниң идик-хевин долаа кылдыр ап ал,
өске улус дээш дагдынган кижиден долаадан ап ал+.

17Меге-биле чедип алган хлеб амданныг-ла+,
ынчалза-даа алызы барып аксыңга сай-дашче хуула бээр.

18Сүмележип тургаш, бодалды быжыктырар:

дайын чорударда, арга-сүмеден дыңнап ал+.

19Шуугаар кижи чажыттарны ажыдып бээр+,
ынчангаш аксы бош кижи-биле харылзашпа.

20Ада-иезин бак сөглээр кижиниң чырыткызы
дүмбей караңгыда өжүп каар+.

21Харамдыгып сегирип алганың өнчү
сөөлүнде кээп алгыш-йөрээл албас+.

22«Бузут дээш өжээн негээр мен!» – диве+;

Дээрги-Чаяакчыга идеге+, Ол ынчан сени камгалаар.

23Килдээр шойлары мегелээр деңзи – Дээрги-Чаяакчыга бужар чүүл-дүр,
шын эвес деңзи – бак херек-тир+.

24Дээрги-Чаяакчы кижиниң оруун изеп бээр+,
а кижи бодунуң оруун канчап билип аарыл?

25Ыдыктыг даңгыраан далаш-биле бергеш,
оон өскээр боданып эгелээри – кижиге дузак-тыр+.

26Мерген угаанныг хаан бузуттуг улусту
тараа дег тарадыр челбипкеш, дээрбелеп кааптар.

27Кижиниң сеткили – ооң бүгү бодун өттүр чырыдып турар+

Дээрги-Чаяакчының чырыткызы-дыр.

28Шынчы чорук болгаш энерел хаанны кадагалаар,
ооң дүжүлгези энерел быжыгып турар.

29Аныяк-өскенниң алдары – күчү-күжүнде,
а кырганнарның каасталгазы – буурул бажында+.

30Балыг-бышкын болгаш сорбулар кижини бузуттан арыглаар;
эттеп-согары – кижиниң ишти-хөңнүн эдип-чазаар.

21

21^1Дээрги-Чаяакчының холунга хаанның чүрээ – агым суг дег:

Ол ону күзээн-не уг-шиинче аксыптар+.

2Кижи бодунуң бодаарын ёзугаар кезээде шынныг болур,
ынчалза-даа чүректерни Дээрги-Чаяакчы шенеп турар+.

3Өргүл салыр кижиге көөрде,
бодун чөптүг болгаш шын ап чоруур кижи
Дээрги-Чаяакчының сеткилинге кирер+.

4Бузуттуг улустуң ылгалып көстүрү турамык көрүш+ биле улуургак чүрек –
бачыт-тыр.

5Кызымак кижиниң бодалдары ыяап-ла элбекшилге эккээр+,
а далаш чорук чүгле түрегделге чедирер+.

6Байлакшылды меге-биле чедип ап турар кижи – хоозун чүүл сүрүп,
өлүмче чүткээн кижи-дир+.

7Бузуттуг улустуң каржы-бак үүлгедиглери боттарын-на узуткап каар,
чүге дээрге олар чөптүг чорукту сагыырындан ойталаан болгай.

8Бак кижиниң оруу – соора баар,
а кем-буруу чок кижиниң ажыл-херектери ак сеткилдиг.

9Хыйланчак кадай-биле чаңгыс черге чурттаарынга көөрде,
оон озалааш үгекке чурттааны дээре+.

10Бузуттуг кижи бачытты аажок күзээр:

чанында эжин безин өршээвес.

11Кочуургак кижини кезедир болзуңза, кенен кижи угаан кире бээр,
мерген угаанныг кижини эдип-чазаар болзуңза, билии немежир+.

12Чөптүг-шынныг кижи[*]

бузуттугларның аалын хайгаараар база оларга айыыл халдадып каар.

13Ядамыктың алгы-кышкызын дыңнааш, кулаан бөөшкүннеп аар кижи+
боду база кажан-бир алгыра бээрге, кым-даа харыылавас.

14Чажыт белек килеңни оожургадыр,
бүдүү уштуп сунган хээли калчаалыг килеңни намдадыр+.

15Шынныг шииткел чөптүг кижиге – өөрүшкү,
бузут үүлгедикчилеринге – буураашкын.
16Угаанның оруундан аза берген кижи
өлүглер оранынга чеде бээр+.
17Хөглээшкинге ынак кижи чединмес апаар,
арага-дары биле үс-чагга ынак кижи черле байывас.

18Чөптүг-шынныг кижиден чайлаан багай чүве бузуттуг кижини таварыыр,
эки мөзүлүг кижиден чайлаан багай чүве кара сагыштыг кижини таварыыр+.

19Хыйланчак болгаш ажынчак кадай-биле чурттаарынга көөрде,
ээн кургаг ховуга чурттааны дээре+.

20Мерген угаанныг кижиниң аалында үнелиг курлавырлар биле үс-чаг үзүлбес,
а мелегей кижи төдүзүн төтчеглеп алыр.

21Чөптүг-шынныг чорук болгаш энерелче чүткээн кижи
узун назынны, чөп-шынны, алдар-хүндүнү тып чеде бээр.

22Мерген угаанныг кижи күш-шыдалдыг улустуң хоорайын эжелеп алыр,
оларның идегеп турганы шивээзин узуткап каар+.

23Аас-дылын тыртып чоруур кижи
айыылдардан бодун камгалаар+.

24«Кочуургак» деп адаттырар адыыргак, турамык кижи
улуургай бергенде, хай-чагырга билбес+.

25Чалгаа кижиниң алыксак-чиксээ ону өлүмге чедирер,
чүге дээрге ооң холдары ажыл кылыр хөңнү чок+.

26Чамдык улус үргүлчү «алыйн-чиийн» дээр,
а чөптүг-шынныг кижи хараадал чокка үлеп бээр+.

27Бузуттуг улустуң өргүлдери –
ылаңгыя бузуттуг сагыш-биле салган өргүлдер –
бужар чүүл-дүр+.
28Мегечилерниң херечилели буурап каар+,
а сөөлгү сөс – шупту чүвени боду дыңнаан кижиге артар.

29Бузуттуг кижиниң ыядыр арны чок болур,
а эки мөзүлүг кижи бодунуң оруу-биле дорт бар чыдар.

30Кижиниң мерген угааны-даа, угаан-сарыылы-даа, арга-сүмези-даа

Дээрги-Чаяакчының мурнунга хоозун чүүлдер-дир+.

31Чаалажырда мунар дээш, аът-хөлдү белеткеп каар,
а тиилелгени Дээрги-Чаяакчы хайырлаар+.

22

22^1Эки ат-сураг байлакшылдан күзенчиг;
улуска эки көрдүрери алдын биле мөңгүнден дээре+.

2Бай болгаш ядыы кижини дөмей болдуруп турар чүүл бо-дур:

оларның иелдирзин Дээрги-Чаяакчы чаяаган болгай+.

3Угаанныг кижи айыыл көргеш, чашты бээр,
а кенен улус олче уткуштур баргаш, кеземче алыр+.

4Биче сеткилдиг болза база Дээрги-Чаяакчыдан коргуп чоруур болза,
байлакшыл, алдар-хүндү база узун назын чедип кээр+.

5Бак кижиниң оруунда – теннер биле дузактар бар+,
амы-тынын кадагалаар кижи ынаар барбас.

6Аныяк оолду шын орукче эң эгезинде үндүрүп каг –
кырый-даа бергеш, оон өскээр барбас+.

7Бай кижи ядыыларны чагырар,
а өрелиг кижи чээли кылган кижиниң кулу апаар.

8Чөптүг эвес чорук тарыыр кижи айыылды ажаап алыр+,
ооң дарлалының килеңи узуткаттырар.

9Экииргек кижи алгыш-йөрээл дыңнаар,
чүге дээрге ядыы кижи-биле аъш-чемин үлежип турар-дыр+.

10Кочуургак кижини сывырып чорудуптарга,
алгыш-кырыш арлып чидер,
чаргы-чаалы болгаш аас-дыл соксай бээр+.

11Чүректиң арыынга ынак база аас-сөзү чаагай кижи
хаанга+ чоок апаар[*].

12Дээрги-Чаяакчы билигни чүүлзүнүп, кадагалаар,
кара сагыштыг кижиниң сөстерин буруу шавар.

13Чалгаа кижи+ мынча дээр:

«Даштын арзылаң тур+, бажыңдан үнер-ле болзумза, өлгеним ол!»

14Өске кижи кадайының аас-сөзү – ханы хооргал-ла+,

Дээрги-Чаяакчыга каргаттырган кижи ынаар кээп дүжер+.

15Аныяк оолдуң медерелин тенек чорук ээлээн болур,
шыкпыыш-биле кижизидилге ону үндүр сывырыптар+.

16Ажык-кончаа сүргеш, ядамыкты дарлаары-даа,
бай кижиге белек бээри-даа кижини каражага таварыштырар+.

Үжен мерген бодал

17Кулааң ээктиргеш, мерген угаанныгларның сөстерин дыңна,
мээң билир чүвемни тооп дыңна+:

18бо сөстерни чүрээңге шыгжап чоруур болзуңза, сеңээ тааланчыг болур,
олар кезээде сээң аксыңдан дүшпезин;
19Дээрги-Чаяакчыга идегеп чорзун дээш,
мен бөгүн сени оларга өөредип турарым бо.

20Мен сеңээ үжен мерген бодалды[*] бижип бердим,
арга-сүме биле билигни тып алыр сен.

21Олар сени алыс шынның сөстеринге өөредип каар,
ынчан сени башкарып турар улуска харыы тудуп шыдаар сен.

22Ядыы-ла кижи-дир дээш, ядамыкты үптеп-тонава,
түреңги диленчини шииткел черинге хомудатпа+,

23чүге дээрге Дээрги-Чаяакчы оларның чаргызын үзер+,
оларны түреткен кижиниң амы-тынын алгаш баар.

24Килеңнээчел кижи-биле өңнүктешпе,
кылыктыг кижи-биле эдеришпе,
25оон башка оларның изин истээш,
бодуңга-ла ая-дузак салып аар сен.

26Өске кижиниң өре-ширези дээш дагдынып,
улус-биле хол тудушпайн көр;
27сээң төлеп бээр чүвең чок апаар болза,
чыдар дөжээңни безин хунаап алыр болгай+.

28Ада-өгбелерниң шаг шаанда тургузуп кааны
хувааглыг чер демдеглээр чагыны шимчетпе+.

29Бодунуң ажыл-херээнге мергежээн кижини көрген сен бе?

Ол карачал улуска эвес, а хааннарга бараан болур.

23

23^1Чагырыкчы-биле кады чемненип олуруп алзыңза,

сээң мурнуңда кым олурарын таптыг бодап көр[*];

2чем чигеш, чазыйланыр чаңныг болзуңза,
боостааңны бижек дуй чыдыпкан дег болзун.

3Ооң амданныг чеминге элзеттирбе –
ол аъш-чемде оп-меге холаан болдур ийин.

4Байлакшылды хөлүн эрттир сүрбе+,
доктаар өйнү билип чор;

5байлакшылче чүгле көрүп четтигип чыдырыңда, ол арлы бээр:

эзир куштуң чалгыннарын чыпшырып алгаш, дээрже ужа берген болур+.

6Чазый кижи-биле кады чемненме,
амданныг чеминге элзеттирбе;
7ооң сеткили сенчилиг деп бил.
Ол: «Ижип-чип көр» – деп орза-даа,
сагыжы сеңээ удур болур;
8ажырыпкан борбак чемиңни дедир кузар сен,
буянныг сөстериңни хей-ле чарыгдаар сен.

9Мелегей кижиниң кулаанга чүнү-даа чугаалава,
ол сээң угаанныг чугааңны шоодарынга-ла өй боор.

10Хувааглыг чер демдеглээн эрги шагның чагызын шимчетпе+,
өскүстерниң черинче шургуп кирбе;
11оларда күчүлүг Камгалакчы бар болгай+,
чаргы-чаалыңарны Ол шиитпирлээр+.

12Сургаалче чүрээңни угландыр,
билигниң сөстеринче кулааңны ээктир.

13Аныяк оолду кеземче чок арттырба+,
шыкпыыштаар болзуңза, өлүп каар эвес:

14ону шыкпыыш-биле кезеткеш,
өлүмден камгалап аар сен.

15Оглум! Бир эвес чүрээңде мерген угаан бар болза,
чүрээмни өөрүшкү ээлээр,
16аас-сөзүң шынны чугаалаар болза,
ишти-хөңнүм чүмү-биле өөрүп-байырлаар.

17Сээң чүрээң бачыттыг улуска адааргавазын+,
а Дээрги-Чаяакчыдан кезээде коргуп чорзун,
18чүге дээрге келир үе дүжүп кээр,
идегелиң черле өжүп төнмес+.

19Мени дыңна, оглум, мерген угаанныг бооп көр,
чүрээңни шын орукче углап башкар.

20Эзиртир арагалаар, идээледир эът сыырар улус аразынга турба+,

21чүге дээрге арагачы-даа, чазый-даа кижи ядарай бээр,
ээдередир уйгузу оларны элбер-самдар кылып каар.

22Төрүдүп каан адаңны дыңна,
иең кырый берзе-даа, ону тоовайн барба+.
23Алыс шынны чедип ал,
мерген угаанны-даа, сургаалды-даа, угаан-сарыылды-даа төтчеглеве.

24Чөптүг-шынныг кижиниң ачазы өөрүп-байырлаар,
мерген угаанныг кижиниң адазы өөрүп ханмас.

25Төрүп каан аваң амыразын,
сээң ада-иең өөрүп-байырлазын!

26Оглум! Чүрээңни менче угландыр,
карактарың мээң оруктарымче шиглей көрзүн.
27Самыын-садар херээжен-биле холбажыры –
ханы хооргалче дүжери дег+,
өске кижи кадайы-биле харылзажыры+ –
тар кудукче дүжери дег+;
28ындыг херээжен, кедегде орар дээрбечи дег+,
хөй-ле улусту бачыттыгларже хуулдурар.

29«Ах!», «ох!» дээн, уёлап-човууртаан кижи кымыл?

Алгыш-кырыш үндүрүп, хомудап турар кижи кымыл?

Чылдагаан чок черге балыгланган кижи кымыл?

Карактары кыза берген кижи кымыл?

30Орайга дээр арагалап орар+,
арага-дары дилеп туруп бээр кижи ол-дур.

31Арагаже көрбе+ –
өңүнүң кызып турарынче, дашкада кылаңайнып чайнаарынче,
боостааже боду-ла ажарынче көрбе.

32Чүге дээрге ол ооң соонда чылан дег шаптар,
хоранныг чылан дег халдап кээр болгай.

33Ынчан өске улус кадайларынче[*] көрүп туруп бээр сен,
а угааныңга соора барган бодалдар кирер;

34далай ортузунда чайганган хеме кырында чыдар кижи дег апаар сен.

35«Улус мени эттээрге-даа, көңгүс тоовадым,
хап-согарга-даа, медереп билбедим;
а оттуп келгеш, катап-ла ижип эгелээр мен» –
деп баар сен+.

24

24^1Бузуттуг улуска адааргава,

олар-биле кады боорун күзеве+.

2Оларның угаан-чүрээ күчүлел дугайында бодаар,
а аас-сөзү улуска бак үүлгедигни чугаалап турар+.

3Бажың-балгат мерген угаан-биле туттунар
база угаан-сарыыл-биле быжыг апаар;
4билиг барда, бажың ишти күзенчиг болгаш
үнези улуг хөреңги-биле долдунар+.

5Мерген угаанныг кижи – күштүг болур,
билиглиг кижи – күжүн немеп алыр+.

6Дайын чоруда бергеш, арга-сүмени дыңнап аар сен:

чөвүлекчилериң хөй болза, тиилелге сээңии боор+.

7Мелегей кижиге мерген угаан чедип алдынмас бедикте турар,
ол кижи чугула херектер шиитпирлээр черге аксын ажар-даа харыы чок болур.

8Бузут үүлгедирин бодап турар кижини
кара сагыштыг кижи дээр.

9Мелегей кижиниң бодалдары бачыт болур,
кочуургак кижи+ улуска бужар бооп көстүр.

10Айыыл-халап хүнүнде кошкааң көргүзер болзуңза,
күжүң эвээжээни ол-дур+.

11Өлүртүр деп турар улусту камгала!+

Өлүрү чайлаш чок улусту камгалаарындан дадагалзаар сен бе?

12«Ол дугайында билбээн бис!» – деп болур сен.

Чүректерниң Шенекчизи Бурган билир+,
сеткилиңниң Хайгааракчызы бүгү чүвени билир –
кижи бүрүзүн, ажыл-херектерин барымдаалап,
Ол кезедир азы шаңнаар+.

13Оглум, ары чигирин чиирге, кандыг ийик?

Ооң чаагайы кончуг, ары өөнүң үттеринде чигир
сээң өгүңге амданныг болур+.

14Мерген угаанны чедип аары база сеткилиңге шак ындыг салдарлыг:

ону тып алган болзуңза, келир үең бар, идегелиң өжүп төнмес+.

15Чөптүг-шынныг кижиниң бажыңының чанында кедеп турар
бузуттуг хей дег болба+,
буянныг кижиниң бажың-балгадын хоозуратпа:

16чөптүг-шынныг кижи чеди-даа катап кээп ушса, дөмей-ле туруп кээр+,
а бузуттуглар кээп ужар болза, айыыл-халапка таваржыр.

17Дайзының кээп ужарга, өөрүве+;
ол моондакка тептигерге, чүрээң өөрүп-байырлавазын,

18оон башка Дээрги-Чаяакчы көрүп кааш, өөрүшкүңнү бак чүүл деп санааш,

Бодунуң килеңин дайзыныңдан чайладып аппаар+.

19Кара сагыштыг улус дээш хөлзеп, хорадава+,
бузуттуг улуска адааргава+,

20чүге дээрге кара сагыштыгларның келир үези чок
база бузуттуг улустуң чырыткызы өжүп каар+.

21Дээрги-Чаяакчыдан коргуп чор, оглум,
хаандан база коргуп чор+, өскерликчилер-биле харылзашпа.

22Чүге дээрге олардан хенертен өлүм хөме таварып кээр:

Дээрги-Чаяакчы биле хаандан кандыг айыылдар кээрин билип-даа шыдавас сен.

Мерген угаанныгларның өске сөстери

23Мерген угаанныгларның өске сөстери бо-дур.

Шииткел черинге улусту ылгай көөрү – бак херек+;

24буруулуг кижиге «Актыг сен» деп турар кижини+
чоннар каргаар, аймактар көрбестей бээр.

25А сойгалап турар кижи ээ көрүүшкүннү алыр,
олче ачы-буян бадып кээр.

26Шынныг харыы –
эриннерже ошкаашкын дег.

27Бажыңың даштында ажыл-херээңни аайлап каавыт,
шөлүңде ажылдарыңны доозуп ал,
а ооң соонда бажыңыңны тудуп эгеле.

28Өске кижиге удур хоозун херечилел кылба,
аас-сөзүңден меге үнмезин+.

29«Ол кижи меңээ кандыг хамаарылгалыг болчук,
мен база аңаа шак ындыг хамаарылгалыг болуйн:

кылган херектери дээш, кеземчеден көргүзейн!» – диве+.

30Бир катап чалгаа кижиниң шөлүнүң чаны-биле,
угааны четпес ээ кижиниң виноград шөлүнүң чоогу-биле
эртип бар чыткан мен.

31Көөрүмге, чер болганда тенниг чадаң ыяш өзүп үнген,
бок үнүштер черни шыва апкан, даш херим буступ калган болду.

32Ол бүгүнү көрүп, боданып тургаш, көрген, билген чүүлүмден
мындыг түңнел үндүрдүм:
33ам-даа удуп-ноюрзап чыдар болзуңза,
ам-даа хөлестеп чыдар болзуңза,
34тояанчы дег, ядарал сенче халдап кээр,
үптекчи дег, түрегдел сенче халдап кээр+.

25

Соломоннуң бичии чыындызы

25^1Соломоннуң оон өске угаадыглыг чугаалары бо-дур+. Оларны Иудеяның хааны Эзекияның+ бижээчилери чыып тургускан.

2Бурганның алдары – чажыт чүүлдү ажытпазында,
хаанның алдары – чажыт чүүлдү билип аарында+.

3Дээрниң бедиин, черниң ханызын база хаанның чүрээн
билип аары болдунмас.
4Мөңгүнден холуксааны аңгылап каавыт,
ынчан ус-шевер кижи саваны кылыптар;
5хаандан бузуттуг кижини адырып каавыт,
ынчан хаанның дүжүлгези чөптүг чоруу-биле быжыг апаар+.

6Хаанның мурнунга көөргеттинме,
нояннар-биле чаңгыс черге турба+;

7хаанның сени ызыгуурлуг кижи мурнунга куду көөрүнүң орнунга,
сеңээ: «Дөрже олуруп көр» – деп чугаалаары дээре.

Карааң-биле көрген[*] чүвеңни
8чаргы чарар черже үндүреринче далашпа,
оон башка алызында барып,
бир-ле кижи адыңны баксырадыр болза, канчаар сен?

9Чаргылдажып тура, чүгле бодуңнуң херээңни чугаала,
өске кижиниң чажыдын ажытпа.

10А чажытты чугаалапсыңза, дыңнаан кижи бодуңну чемелээр,
ынчан бак атка кирериң чайлаш чок.

11Чогуур үезинде сөглээн сөс –
мөңгүн каасталгада алдын угулза дег+.

12Дыыжы кулакка мерген угаанныг чемелээшкин+ –
алдын сырга болгаш арыг алдындан каасталга ышкаш.

13Айбылаан ээзинге шынчы айбычы, дүжүт ажаар үеде сериин салгын дег,
ээзиниң күчү-күжүн немеп бээр+.

14Хей черге белектер аазаар кижи –
булуттар биле хат турда-ла, чаъстың чагбайн барганы дег+.

15Килеңнээчел эвес чоруктуң ачызында чагырыкчыны безин ээлдирип ап болур,
чымчак чугаа-сөс сөөктү безин үреп бузар.

16Ары чигири тып алзыңза, чеже херегил, ынчаны чиир сен,
оон башка пөктүр чипкеш, кузуп аар сен+;

17эжиңниң бажыңынче үргүлчү маңнап, амыратпайн туруп бербе,
оон башка ол сенден хөңнү калып, көрбестей бээр.

18Өске кижиге удур мегелеп херечилээр кижи –
моң, хылыш болгаш чидиг согун бажы ышкаш+.

19Сөзүнге шынчы эвес кижиге айыыл хүнүнде идегээри –
ирий берген диш азы аскак бут ышкаш.

20Ажыг-шүжүглүг кижиге ыр ырлап бээри –
соок хүндүс хевин уштуп октаары,
балыг черже ажыг уксус кудары ышкаш[*].

21Дайзының аштаан болза – чемгерип каг;
суксаан болза – сугдан ижиртип каг+:

22ынчаар кылгаш, оттуг көстерни+ ооң бажынга чыып бээр сен+[*],
а Дээрги-Чаяакчы сени шаңнаар.

23Соңгу чүктен хадаан хат – чаъс-чайыкты,
а хопчу кижиниң аас-дылы – ажынган көрүштерни эккээр.

24Хыйланчак кадай-биле чаңгыс черге чурттаарынга көөрде,
оон озалааш үгекке чурттааны дээре+.

25Ырак черден келген эки медээ –
кагып-суксааш, харыксыраан кижиге соок суг ышкаш+.

26Бузуттуг кижиге дүжүп берген чөптүг-шынныг кижи –
хирленген булак, бужартаан суг бажы ышкаш.

27Ары чигирин идээледир чиири-даа,
ат-алдарны хөлүн эрттир сүрери-даа – багай херек-тир.

28Бодун туттунуп шыдавас кижи –
үрегдеп бузуп каан, ханазы чок хоорай ышкаш.

26

26^1Чайга – хар, а дүжүт ажаар үеге – чаъс ышкаш,
мелегей кижиге алдар-хүндү таарышпас+.
2Бора-хөкпештиң ыңай-бээр ужары
база хараачыгайның шивеш кынныры ышкаш,
хей черге келген каргыш боттанмас+.
3Кымчы – аътка, чүген – элчигенге+,
а шыкпыыш – мелегей кижиниң ооргазынга херек+.

4Мелегей кижиге мелегей харыы бербе,
оон башка ол кижи ышкаш апаар сен.
5Мелегей кижиге мелегей харыыдан бер,
оон башка бодун мерген угаанныг кылдыр бодай бээр+.

6Мелегей кижиге сөс чедирткен кижи
боду-ла буттарын одура шапкан азы бактың дашказын ишкен кижи дег.

7Мелегей кижиниң аксында угаадыглыг чугаа –
аскак кижиниң буттарының кылажы дег.
8Мелегей кижиге алдар-хүндү көргүзери+ –
дашты ону шывадаар чепсек-херекселге баглаары дег.

9Мелегей кижиниң аксында угаадыглыг чугаа –
эзирик кижиниң тенниг чадаң ыяштан халбактанганы дег.

10Мелегей ийикпе, азы душкан-на кижини ажылга хөлезилеп алыр кижи –
шупту улусту балыглаар ча адыгжызы дег.

11Мелегей кижи бодунуң мелегей чоруун катаптаанда,
кускузунче дедир ээп келгеш, чип аар ыт дег+.

12Бодун мерген угаанныг кылдыр тогдунар кижини көрген сен бе?+

Аңаа бодаарга, мелегей кижиге безин идегээри дээре болдур ийин+.

13Чалгаа кижи: «Орукта арзылаң тур!

Кудумчуларда араатан аң димзенип чор!» – дээр+.

14Чалгаа кижиниң дөжээнге аңдарлып-дүңдерлири –
эжиктиң шүнчүктерге халаңнаары дег.

15Чалгаа кижи+ холу-биле тавакта чемни ап алза-даа,
ону аксынга чедирип чадай бээр.

16Чалгаа кижи бодун сарыылдыг чүүлдер чугаалаан чеди кижиден
мерген угаанныг деп бодаар.

17Чай кадында өске улустуң алгыш-кырыжынга киржири –
черлик ыттың кулаан шеле тыртары дег.

18-19Өске кижини мегелепкеш: «Баштактандым ышкажыл!» – дээр кижи
тенек аарыг кижиниң оттуг болгаш өлүмнүг согуннарны октап турары дег.

20Ыяш төнерге, от өжүп каар,
а хопчу кижи чокта, алгыш-кырыш соксай бээр+.
21Хөмүрден – көс, ыяштан – от,
а нүгүлчү кижиниң чугаа-сөзүнден – адааннажыышкын үнер.

22Хопчу кижиниң чугаа-сөзү амданныг чем дег –
кижиниң ишти-хөңнүнүң эң ханызынче кире бээр+.

23Кара сагыштыг кижиниң чымчак аас-сөзү+ –
даштын холуксаалыг мөңгүн-биле чайырлап каан дой сава дег+.

24Дайзыныңның чугаазы авыяастыг,
ооң сеткилинде кара сагыш шыгжаттынып чыдар;
25үнү чымчак-даа болза, аңаа бүзүреве,
ооң чүрээн бужар чүүл долган болдур ийин+;

26ооң авыяас чоруу сени көрбезин чажырып турар,
ынчалза-даа каржы-багы улус мурнунга ажыттынып кээр.

27Оңгар каскан кижи боду ынаар кээп дүжер+,
кижиниң өрү октаан дажы тейинге кээп дүжер.

28Мегечи кижи хомудадып турар улузун көөр хөңнү чок
база авыяас аас-дыл буураашкынны белеткеп турар.

27

27^1Даартагы хүнде болур чүве-биле мактанма –
ол хүннүң чүнү эккээрин билбес-ле болгай сен+.

2Сени бодуң эвес, а өске кижи;
бодуңнуң эвес, а хары кижиниң аас-сөзү мактазын.

3Даш-даа аар, элезин-даа чиик эвес+,
ынчалза-даа мелегей кижиниң аажы-чаңы оон-даа аар.

4Килең – каржы, күштүг килең – үерлээн суг дег,
ынчаарга хүннээчел кижиге удур туржуп шыдаар кижи бар бе?+

5Ажыы-биле сойгалаар кижи
бүдүү ынак эжиңден дээре+.

6Ынак эжиң ак сеткилдиинден сени балыглаар+,
а сени көөр хөңнү чок кижи мегелеп ошкаар.

7Эмин эрттир тоткан кижи ары чигирин-даа херекке албас+,
а аштаан кижиге ажыг-даа чем амданныг болур.

8Төрээн черин каапкан кижи –
уязын каапкаш барган куш дег.

9Чагдынар болгаш айдызаар чаагай чыттыг чүүлдер чүректи өөртүр,
а эжиң чүрээниң ханызындан арга-сүме бээрге, база ындыг таптыг.

10Бодуңнуң-даа, ачаңның-даа эш-өөрүн кагба;
айыыл таварыырга, төрелдериңче барба:

ыракта акы-дуңмаңга көөрде, чоокта кожаң дээре+.

11Оглум, мерген угаанныг бооп, мээң чүрээмни өөртүп көр,
ынчан мени бак сөглээр улуска харыылаар сөстер тыпты бээр+.

12Угаанныг кижи айыыл көргеш, чашты бээр,
а кенен улус олче уткуштур баргаш, кеземче алыр+.

13Хары кижи дээш дагдынган кижиниң идик-хевин долаа кылдыр ап ал,
өске кижи кадайы дээш[*] дагдынган кижиден долаадан ап ал+.

14Эртен эрте эжин аажок ыыткыр алгап-йөрээр кижи –
каргыш салып турар кижи бооп санаттырар.

15Хыйланчак кадай – дамдылаар ойбак-дыдык дээвиир дег+;

16ону соксадыры – хатты доктаадыры дег азы үстүң адышка туттунмазы дег.

17Демирни демир чидидер, а кижини өске кижи кажарадыр.

18Чимистиг ыяшты ажаап турар кижи ооң чимистерин чиир+,
а ээзи дээш сагыш човаар кижи алдар-хүндүге чедер.

19Арын-шырайның сугга көрүнчүктелири дег,
кижи өске кижиниң чүрээнге көстүр[*].

20Тамы биле Өлүм+ пөгерин билбес,
кижиниң карактары тодарын билбес+.

21Кижиге мактал сөстериниң салдары –
мөңгүн биле алдынга хайылдырар суугу дег+.

22Мелегей кижини тараа-биле кады согаашка суккаш,
бала-биле соктаар-даа болзуңза, мелегей чоруун арыглап шыдавас сен.

23Шээр малыңның шуптузун бирден бирээ чокка танып ал,
кодан сүрүүңче сагыштан сал:

24кандыг-даа байлакшыл мөңгези-биле турбас+,
дүжүлге безин үргүлчү салгал дамчывас болгай.

25Оът-сиген оңар, оон чаа көк шымырарты үнүп кээр,
дагларның ийлеринде оът-сигенни кезип, чыып алыр;

26хураганнар сеңээ хеп болур,
а анайлар – шөл садып алыр төлевир болур;
27өшкү сүдү – сеңээ чем боорунга,
өг-бүлеңни ашкарып-чемгереринге
болгаш чалча кыстарыңны тоттур азыраарынга четчир.

28

28^1Бузуттуг кижини сүрүп турар кижи чок-даа болза, ол дезип маңнаар+,
а чөптүг-шынныг кижи, арзылаң дег, амыр-шөлээн+.

2Чуртка хөлзээзин үнүп турда, чагырыкчылар көвүдээр+,
а угаанныг болгаш чүү шын боорун билир чагырыкчы барда,
чурт үр туруп шыдаар.

3Түреңги улусту кызып-кыйып турар ядыы кижи
тараан үрезинни чууй шаап аппаар чайык дег+.

4Ыдыктыг хоойлудан ойталап турар кижи бузуттуг улусту мактаар,
а хоойлуну сагып турар улус олар-биле демисежир.

5Каржы-бак улус чөптүг чорукту билбес,
а Дээрги-Чаяакчыже чүткүп чоруур улус чөптүг чорукту бүрүнү-биле билип алыр.

6Кем-буруу кылбайн амыдырап чоруур ядыы кижи
шын эвес оруктар-биле чораан бай кижиден дээре+.

7Угаанныг оол ыдыктыг хоойлуну сагыыр,
а үен-даян улус-биле эдержир оол ачазының адын баксырадыр.

8Улуска акшаны чээлиге бергеш, хөөзүнден байып турар кижиниң хөреңгизи
ядыыларга ачы-дуза көргүзер кижиниң холунче кире бээр+.

9Ыдыктыг хоойлунуң сөстерин дыңнаар хөңнү чок кижиниң мөргүлү
безин бужар чүүл болур+.

10Эки мөзүлүг улусту бузуттуг орукче дуурайлап киирип турар кижи
бодунуң-на дузаанга туттурар+,
а кем-буруу чок кижи буянны салгап алыр.

11Бай-шыдалдыг кижи бодун мерген угаанныг кылдыр бодаар+,
ынчалза-даа угаанныг ядыы кижи ооң кандыызын эндевес.

12Чөптүг-шынныг кижилер тиилеп үнерге, ат-алдары алгыыр+;
бузуттуглар депшип үнерге, улус чаштына бээр+.

13Бачыттыг үүлгедииңни чажырар болзуңза, эки чүве көрбес сен,
а ону ажыы-биле миннип, ойталаар болзуңза, өршээл алыр сен+.

14Бодун үргүлчү оваарымчалыг ап чоруур кижи амыр-чыргалдыг.

А чүрээн чөрүүледип аар кижи айыылга таваржыр.

15Каржы-бак чагырыкчы ядыы албаты чонга ырланган арзылаң,
чазыйлаан адыг дег+.

16Чагырыкчы мелегей болган тудум-на, албан-үндүрүгнүң саны көвүдээр,
а чөптүг эвес олча-ажыкты көөр хөңнү чок кижиниң назыны узаар.

17Кижи өлүргеш, буруудаан кижи өлгүжеге чедир дезип кээр+,
кым-даа аңаа деткимче бербес.

18Кем-буруу чок амыдырап чоруур кижи камгалал алыр,
а шын оруктан соора баар кижи хенертен буурап дүжер+.

19Черин болбаазыраткан кижиниң хырны тодуг,
а хоозун күзел-бодал сүрген кижи түрегделди мага хандыр көөр+.

20Шынчы кижи хөй ачы-буянны алыр,
а дүрген байып аарынче чүткээн кижи+ кеземчеден чайлап шыдавас.

21Улусту ылгай көөрү – бак херек+:

кижи кескинди хлеб дээш безин+ бачыт үүлгедип болур болгай.

22Чазый кижи дүрген-не байып алыксаар,
ынчалза-даа ядарал ону чыпшыр сүрүп кел чыдарын билбес+.

23Улус алызында барып чашпаа чугаалыг кижиже эвес+,
а чемелээшкин чугаалаар кижиже ээ көрнүр+.

24Ада-иезин үптеп-тонааш:

«Ол дээрге бачыт эвес-тир» – деп турар кижи үрегдекчи дег-дир+.

25«Алыйн-чиийн» дээр кижи алгыш-кырыш үндүрер+,
а Дээрги-Чаяакчыга идегээр кижи чаагай амыдыралдыг болур.

26Чүгле бодунуң угаанынга идегээр кижи мелегей болур,
а мерген угаанның оруктарын изээр кижи камгалал алыр.

27Ядыы кижиге дузалаар кижи чединмес деп чүве билбес болур+,
а оон хая көрнүр кижи бодунга хөй-ле каргышты чыып алыр.

28Бузуттуглар өрү депшиирге, улус чаштына бээр+,
а олар чок апаарга, чөптүг-шынныг улус көвүдээр.

29

29^1Чемелеткеш, чөрүүлээр кижи+
хеп-хенертен эглиш чок узуткаттырар+.

2Чөптүг улус депшиирге, чон өөрүп-хөглээр+,
а бузуттуг кижи тергиидээрге, чон хинчектенир+.

3Мерген угаанга ынак кижи ачазын өөртүп турар+,
а самыын-садар херээженнер-биле эдержир кижи эт-хөреңгизин чарыгдап турар+.

4Хаанның чөптүг шииткели чуртту быжыктырар,
а ажык-кончаа сүрер чорук – хоозурадыр.

5Өске кижиге чашпаалап турар кижи+
ооң буттарынга какпа салып турар.

6Бузуттуг кижиниң бачыды – бодунга дузак+,
а чөптүг-шынныг кижи өөрүп-байырлап чурттаар.

7Чөптүг кижи ядамыктың эргелерин утпайн чоруур+,
а бузуттуг кижи ол дугайында бодавас.

8Кочуургак улус хоорайга хөлзээзин үндүрер+,
а мерген угаанныг улус килеңни оожургадыр.

9Мерген угаанныг кижи мелегей кижи-биле чаргылдажып турда,
каткы-шоот-даа, дорамчылаашкын-даа төнмес.

10Өлүрүкчүлер кем-буруу чок кижини көөр хөңнү чок,
эки мөзүлүг кижини база узуткаарын бодаар+.

11Мелегей кижи килеңин белени кончуг сула салыптар+,
а мерген угаанныг кижи – оожургадып аар.

12Бир эвес чагырыкчы кижи меге чугаа-сөс тооп дыңнаар болза,
ооң бүгү дүжүметтери бузуттуг болур.

13Ядыы кижи биле ооң дарлакчызын дөмей болдуруп турар чүүл бо-дур:

оларның иелдирзиниң карактарында чырык Дээрги-Чаяакчыдан келген+.

14Бир эвес хаан кижи ядыы улусту шын шиидип турар болза+,
ооң дүжүлгези кезээде тендиш дивейн турар+.

15Шыкпыыштап чемелээрге, мерген угаан кээр,
а карактавайн каапкан оол авазын бак атка киирер+.

16Бузуттуг улус депшиирге, бачыт база кедерей бээр,
ынчалза-даа чөптүг-шынныг улус оларның буураарын көрүп каар+.

17Оглуңну эдип-чаза, ынчан ол дээш сагыжың дыш болур,
ол сээң сеткилиңге таалалды шаңнаар+.

18Бургандан кээр ажыдыышкыннар чок болза+, чон калчаарап баар+,
а ыдыктыг хоойлуну сагып турар кижи амыр-чыргалдыг!

19Кул кижини чүгле сөстер-биле эдип-чазаары болдунмас,
оларны билип-даа турар болза, оозун эскертпес.

20Бодамча чок чүве чугаалаар кижи көрген сен бе?

Аңаа бодаарга, мелегей кижиге безин идегээри дээре болдур ийин+.

21Кул кижини чажындан-на туразында салыр болза,
оон эки чүве үнмес[*].

22Килеңнээчел кижи алгыш-кырыш үндүрер,
ажынчак кижи хөй бачыт үүлгедир+.

23Улуг туралыг кижи куду көрдүрер+,
а биче сеткилдиг кижи алдар-хүндү чедип алыр+.

24Оор-биле эштежир кижи бодунуң амы-тынын үнелевейн турары ол:

оорга каргыш салганын дыңнап турза-даа, сөс оскунмас+.

25Улустан коргар кижи дузакче кире бергени ол+,
а Дээрги-Чаяакчыга идегээр кижиге айыылдыг чүү-даа чок.

26Хөй-ле улус чагырыкчыга чашпаалаар+,
ынчалза-даа чөптүг шииткел кижиге Дээрги-Чаяакчыдан кээр.

27Чөптүг-шынныг улуска бак кижи – бужар чүүл,
а бузуттуг улуска эки мөзүлүг кижи – бужар чүүл.

30

Агурнуң мерген угаанныг медеглели

30^1Иакейниң оглу, Масса чурттуг[*] Агурнуң сөстери бо-дур. Ол кижи Ифиилге, Ифиил биле Укалга[*] мынча дээн:

2Мен дээрге улус аразында эң бүдүүлүк кижи бооп турарым чөп боор,
кижилерде бар угаан-даа менде кайда боор.

3Мерген угаанга өөренип албаан мен,
ыдыктыг Бурган дугайында[*] билиг менде бар бе?

4Кым дээрже көдүрлүп үнгеш, дедир бадып келгенил?+

Кым адыжынга хатты тудуп алганыл?

Кым шывыгга сугну ораап алганыл?+

Кым черниң кыдыг-кызыгаарын өйлей хемчээп, доктаатканыл?+

Ындыг кижиниң ады кымыл? Ооң оглунуң ады кымыл?

Билир боор сен аа?

5Бурганның чугаалаан сөс бүрүзү-ле – арыг-шын+;

Ол – Аңаа идегээр улустуң мурнунга турар камгалалы+.

6Ооң сөстеринге чүнү-даа немеве+,
оон башка Ол сени сойгалаарга, мегең туттурар.

7Ийи-ле чүүлдү Сенден дилеп тур мен,
дириг чорумда, оларны боттандырып бээринден ойталавайн көр:

8хоозун, меге сөстү менден ырадып каавыт;
мени ядаратпа-даа, байытпа-даа, чүгле меңээ херек аъш-чемни берип чор+.

9А оон башка эрттир тода бергеш, Сенден ойталап:

«Дээрги-Чаяакчы дээрге кымыл ол?» – деп айтыра бээр мен+
азы ядарай бергеш, оорланып, Бурганны бак атка киирер мен.

10Чалча кижини дээргизиниң мурнунга нүгүлдеве,
оон башка ооң каргыжы сеңээ дүжүп, буруудаар сен+.

11Ачазынга каргыш салыр, авазын алгап-йөрээвес улус турар+;

12боттарын арыг деп бодаар хирезинде+, мыяанга боражып алган улус турар;

13турамык көрүштүг, улуургак улус турар+;

14диштери бижектер дег, азыглары хылыштар дег,
ядыы улусту чер кырынга арттырбайн, эң түреңги улусту чон аразынга арттырбайн,
узуткап-сыырарын бодаар улус турар+.

15Хан сорар курт ийи уруглуг, олар: «Эккел, эккел!» – дижир.

Кажан-даа тотпас үш чүүл бар, дөрткү чүүл база «Болзун» дивес:

16өлүглер ораны, үре-төл чок хырын, суггарарга-даа, суксуну ханмас чер
болгаш кажан-даа «Болзун» дивес от.

17Ачазын шоодар+ болгаш авазын дыңнаар хөңнү чок кижиниң карактарын
кускун-сааскан соктап чиптер база сек чиир куштар дойлап кааптар+.

18Меңээ билип алыры берге үш чүүл бар,
дөрткү чүүлдү база билип шыдавас-тыр мен+:

19дээрде ушкан эзирниң оруу, хаяда сойган чыланның оруу,
далайда эжиндирген корабльдың оруу, аныяк кысче эр кижиниң оруу.

20Ашаанга өскерилген херээженниң оруу мындыг:

чемненип алгаш, аксын чоткаш: «Багай чүү-даа чүве кылбаан мен» – дээр.

21Черни хөлзедип-шимчедип турар үш чүүл бар,
дөрткү чүүлдүң аарын чер ууп шыдавас:
22хаан апарган кул кижи+,
тоттур чемненип турар мелегей кижи,
23ашакка барып алган бужар херээжен
болгаш дээргизиниң кадайының орнун ээлээн чалча кыс.

24Чер кырында бичии ынай,
ынчалза-даа мерген угаанныглардан-даа артык угаанныг дөрт амытан бар:

25кымыскаяктар – күш-шыдалы улуг эвес чон-даа болза,
аъш-чемин чайын-на курлавырлап алыр+;
26сарлык-дегелер[*] – кошкак чон-даа болза,
чурттаар черлерин хаялар аразынга тудуп алыр;

27шартылаада хаан чок, ынчалза-даа чаңгыс аай чыскаал-биле көжүп чоруур+;

28селескени хол-биле тудуп аар сен[*],
ынчалза-даа ол хаанның ордузунга-даа турар.

29Кылаштаар аяны түрлүг үш амытан бар,
чоргаар кылаштыг дөрткү амытан база бар:

30аң-меңниң эң күчүлүү арзылаң – кымга-даа орук чайлавас;

31коданының баштыңнары болур аскыр-дагаа биле аргар-кошкар
болгаш албаты чонун баштаан хаан кижи.

32Мелегейиң-биле бодуңну өрү көрген база бак чүве бодап алган болзуңза,
аксыңны адыжың-биле дуй тудуп ал+.

33Чүге дээрге сүттү хайындырарга – өреме үнер;
думчукче шанчарга – хан төктүр,
а килең хайнырга – адааннажыышкын үнер.

31

Лемуил хаанның авазының чагыы

31^1Масса чурттуг Лемуил хаанның сөстери[*]. Бо сөстер-биле Лемуилдиң авазы оглунга өөредиг берип турган:

2Оглум, мен чүү дээйн? Мээң божуп-төрээн оглум, канчаайн?

Аксы-даңгыраам бээримге, төрүттүнген оглум[*], чүнү чагыыйн?

3Бодуңнуң күжүңнү херээженнерже чарывайн көр,
хааннарны буурадыр херээженнер сээң оруктарыңны боттарынче ээй тыртпазыннар+.

4Лемуил, арага ижери хааннарга шуут-ла таарышпас,
чагырыкчылар-даа эзиртир суксун дилевезин+.

5А оон башка эзиртир ижип алгаш, хоойлу-дүрүмнерни-даа уттуп аарлар,
дарладып базындырган улуска-даа чөптүг шиитпир үндүрбестер.

6Эзиртир суксунну – өлүр четкен кижиге;
араганы – сеткил-хөңнү ажып-саргаан кижиге кудуп бериңер+:

7ол күжүр ижипкеш, бодунуң ядыы-түреңгизин
база хилинчектиг үүлезин уттупсун.
8А сен бодун камгалап шыдавас кижини,
шыдал чок бүгү улусту камгалап чугаала+.
9Чөптүг шииткел үндүрүп+,
ядыы болгаш түреп баксыраан улусту камгалап чугаала.

Бүдүштүг херээженге йөрээл[*]

א

(алеф)

10Бүдүштүг херээженни кым тып шыдаарыл?+

Ооң үнези эртине даштардан бедик болгай+,

ב

(бет)

11ашааның чүрээ аңаа бүзүрелдиг,
ол кадайының ачызында ажык-орулга чок артпас.

ג

(гимел)

12Кадайы аңаа бүгү назынында
бузутту эвес, буянны шаңнап кээр.

ד

(далет)

13Дүк азы лён пөс-даа белеткей берген дижик –
кандыг-даа ажылды күзелдии-биле кылыр.

ה

(хе)

14Ол, садыглаар корабль дег,
аъш-чемни ырак черден тып эккээр.

ו

(вав)

15Ол даң атпаанда-ла тура халыыр+,
оон өг-бүлезин ашкарып-чемгергеш,
чалча кыстарга кылыр ажылды хуваап бээр.

ז

(зайин)

16Бир шөлдү шинчип көргеш, садып алыр;
ишчи холдары-биле акша-хөреңги ажылдап алгаш,
виноград олуртуп алыр.

ח

(хет)

17Ол ажылдап тура, могап-шылаарын билбес,
ооң холдары ажылындан салдынмас.

ט

(тет)

18Садыг-саарылгазы эки чоруп турарын билип кагза,
орай дүне-даа чырыткызын өжүрбес;

י

(йод)

19ооң холдары даараныр херекселинче дап бээр,
а салаалары ээргиижин салбас.

כ

(каф)

20Ол адыжын ядыы кижиге чада салып бээр,
а холун түреп баксыраан кижиже сунар+.

ל

(ламед)

21Ооң өг-бүлезинге улуг хар-даа коргунчуг эвес,
өг-бүлезиниң бүгү улузу каас-коя хептиг.

מ

(мем)

22Ол бодунга база хевис шывыглар даарап аар,
янзы-бүрү каас-коя хептер кедер.

נ

(нун)

23Ооң ашааның ады хоорайның улус чыглыр черинде билдингир,
ашаа чуртунуң баштыңнарының аразында орар.

ס

(самех)

24Бүдүштүг херээжен хептер даарап садар
база садыгжыларга курлар аппарып садар.

ע

(айин)

25Күш-шыдал биле ат-алдар – ооң кеткен хеви дег;
ол келир үени өөрүшкүлүг уткуур.

פ

(пе)

26Ооң аксындан – мерген угаанныг сөстер,
а дылындан – энерелдиг өөредиг үнер.

צ

(цаде)

27Ол бажыңында ажыл-агыйының чоруп турарын хайгаараар
база аъш-чемин халаска чивес.

ק

(коф)

28Ажы-төлү туруп келгеш, ону алгап-мактаар,
ашаа база мактап ханмас:

ר

(реш)

29«Бүдүштүүн көргүскен херээженнер-ле хөй,
а сен оларның шуптузун ажып кааптың!»

ש

(шин)

30Кыс кижиниң аянныы – меге дуурай, чараш-каазы – оңуп каар,
а Дээрги-Чаяакчыдан коргар херээжен макталга төлептиг.

ת

(тав)

31Ону кылган ажыл-үүлези дээш шаңнаңар,
ол херээжен хоорайның улус чыглыр черинге ажыл-херектери-биле алдаржызын!+

* 6:30 Азы: «Бир кижи аштай бергеш, хырнын тоттурар дээш-даа оорланыр болза, улус ону дора көрбес деп бе?»

* 7:14 Эп-найырал өргүлү – ол өргүл Бурган биле кижиниң эп-сеткилдиин көргүзер турган (Лев. 7:11-21 көр). Өргүл салган улус ооң соонда өргүл малының эъдиниң кезиин ап, дойлаар турган.

* 7:22-23 Бо сөстерниң утказы эки билдинмес. Өске бурунгу сөзүглелде «Мелегей кижини өөредир каасталга дег» деп бижээн.

* 8:16 Өске бурунгу сөзүглелде «Бүгү чөптүг-шынныг баштыңчылар» деп бижээн.

* 8:30 Азы: «Кижизиткен чаш төлү» азы «Кижизидикчи».

* 10:22 Азы: «Күш-ажыл ол ачы-буянга чүнү-даа немевес».

* 11:7 Азы: «Байлакшылга ынаныры» азы «Күш-шыдалга ынаныры».

* 11:16 Өске бурунгу сөзүглелде «Түрлүг улус» деп бижээн.

* 12:9 Азы: «Бодунга боду чалча боору».

* 12:16 Азы: «Тенек кижи килеңи-биле бодун доп-дораан көргүзүп аар».

* 13:13 Азы: «Амырап-чыргаар».

* 13:15 «Өлүмге чедирер» деп сөстерни өске бурунгу сөзүглелде «Кезээ мөңгеде» деп бижээн.

* 13:17 Азы: «Айыыл эккээр».

* 13:23 Еврей сөзүглелде бо шүлүктүң утказы эки билдинмес. Сөөлгү домактың болгу дег өске утказы мындыг: «Чамдык улус хоойлу-дүрүм чогундан кырлыр».

* 14:3 Азы: «Мелегей кижиниң адыыргак аас-сөзү шыкпыыш дег».

* 14:9 Кем-буруу дээш өргүл – кем-буруу үүлгеткен кижиниң Дээрги-Чаяакчы-биле эптежир дээш салып турар өргүлү (Лев. 5:14–6:7 көр).

* 14:24 Өске бурунгу сөзүглелде «Каасталгазы» эвес, а «Сээдең чоруу» деп бижээн.

* 14:26 Азы: «Ол – Бодунуң ажы-төлүнге хоргадал болур».

* 14:32 Өске бурунгу сөзүглелде бо домакты «Чөптүг-шынныг кижиниң кем-буруу чогу – ооң хоргадалы» деп бижээн.

* 16:22 Азы: «Өөредии».

* 18:7-8 Өске бурунгу сөзүглелде ол сөстерге «Кортуктарны оларның коргужу куду базар, а херээжензиг аажы-чаңныг эрлер аштаар» деп домак немээн.

* 18:20 Өске бурунгу сөзүглелде «Ха-дуңмаңның дузаламчызы» деп бижээн.

* 18:25 Еврей сөзүглелде бо домактың утказы эки билдинмес. Болгу дег өске утказы мындыг: «Эш-өөрлүг болуксаар кижи бодун эп-найыралдыг алдынар ужурлуг».

* 19:18 Азы: «Ооң алгы-кышкызы сени дүвүретпезин».

* 19:22 Азы: «Энерелдиг боору улуска өөрүнчүг».

* 21:12 Азы: «Чөптүг-шынныг Бурган».

* 22:11 Азы: «Чүректиң арыынга ынак кижиниң аас-сөзү чаагай, ол хаанга чоок болур».

* 22:20 «Үжен мерген бодал» деп сөстерниң болгу дег өске уткалары: «Үш катап», «Ооң мурнунда».

* 23:1 Азы: «Канчаар чемненип олурарыңны таптыг бодап көр».

* 23:33 Азы: «Элдеп-чиктиг чүүлдерже».

* 25:7 Бо сөстер мооң мурнунда домакта «ызыгуурлуг кижи» деп сөстерге хамааржып турар чадавас.

* 25:20 Өске бурунгу сөзүглелде «Сода биле уксусту холууру ышкаш» деп бижээн.

* 25:22 «Оттуг көстерни ооң бажынга чыып бээр сен» деп сөстер ийи уткалыг бооп боор: 1) «Дайзыныңны ыятканындан кыва бээринче албадаар сен»; 2) «Бурганның кеземчезин ооң бажынга салыр сен».

* 27:13 Өске бурунгу сөзүглелде «Өске улус дээш» деп бижээн (20:16 көр).

* 27:19 Азы: «Кижи бодунуң чүрээнге көстүр».

* 29:21 Азы: «Алызы барып, ол оглуң дег апаар».

* 30:1 Масса – бо сөстү Палестинаның чөөн талазынче девискээрниң ады кылдыр билип ап боор. Болгу дег өске утказы: «Өттүр билген медеглел».

* 30:1 Ифиил, Ифиил, Укал деп кижилер аттары көргүскен сөстерниң болгу дег өске утказы мындыг: «Могай бердим, Бурганым! Могай бердим, Бурганым, шаам төндү!»

* 30:3 Азы: «Ыдыктыг чүүлдер дугайында».

* 30:26 Сарлык-дегелер – еврей дылда шафан дээр үүрмек хээкчилер. Олар хая-даштыг черге чурттап, кадыр чалым-хаяже халбактанып үнүп шыдаар (Лев. 11:5; Ыд. ыр. 103:18 көр).

* 30:28 Азы: «Ээремчик даваннары-биле халбактанып чоруур».

* 31:1 Азы: «Лемуил хаанның өттүр билген медеглели» (30:1-ге немелде тайылбырны көр).

* 31:2 Лемуилдиң авазы: «Бургандан оол дилеп, Аңаа аксы-даңгыраам бээримге, төрүттүнүп келген оглум» – деп турары ол (1 Хаан. 1:27 көр).

* 31:10-31 Ном бүдүштүг херээженге алгыш-йөрээл-биле төнген. Ол алгыш-йөрээлди алфавиттиг акрошүлүк-биле бижээн («Ыдыктыг ырларга» киирилдени көр).

+ 1:1 3 Хаан. 4:31; У. ч. 10:1; 25:1; Эккл. 12:9

+ 1:3 У. ч. 2:9

+ 1:4 У. ч. 8:5

+ 1:7 Иов 28:28; Ыд. ыр. 110:10; У. ч. 8:13; 9:10; 16:6

+ 1:8 У. ч. 6:20
+ 1:9 У. ч. 4:9
+ 1:10 Ы. х. к. 13:8; У. ч. 16:29
+ 1:11 Ыд. ыр. 9:30; 63:5; Иер. 5:26
+ 1:12 Сан. 16:32-33; Ыд. ыр. 123:3
+ 1:12 Ыд. ыр. 27:1
+ 1:15 Ыд. ыр. 1:1; У. ч. 4:14; 24:1
+ 1:16 У. ч. 6:18; Иса. 59:7; Рим. 3:15
+ 1:19 У. ч. 15:27
+ 1:20 У. ч. 8:1; 9:3
+ 1:22 У. ч. 8:5
+ 1:22 Ыд. ыр. 1:1; У. ч. 21:24
+ 1:24 Иса. 65:12; 66:4; Иер. 7:13
+ 1:25 Ыд. ыр. 106:11
+ 1:26 Ыд. ыр. 2:4

+ 1:28 1 Хаан. 8:18; Иов 27:8-9; Иса. 1:15; Иер. 11:11; Иез. 8:18; Мих. 3:4

+ 1:31 Иер. 6:19
+ 2:1 У. ч. 1:8
+ 2:4 У. ч. 3:14
+ 2:5 У. ч. 1:7
+ 2:6 3 Хаан. 3:9-12; Иак. 1:5
+ 2:7 У. ч. 30:5
+ 2:8 1 Хаан. 2:9; Ыд. ыр. 90:11
+ 2:9 У. ч. 1:3
+ 2:14 У. ч. 10:23; 15:21; Иер. 11:15
+ 2:15 Ыд. ыр. 124:5; У. ч. 14:2
+ 2:16 У. ч. 6:24; 7:5; 23:27
+ 2:18 У. ч. 5:5; 7:27
+ 2:21 Ыд. ыр. 36:11; Мф. 5:5
+ 2:22 У. ч. 10:30
+ 3:1 У. ч. 1:8
+ 3:2 У. ч. 3:16; 4:10; 9:11; 10:27
+ 3:3 У. ч. 6:21
+ 3:3 У. ч. 7:3
+ 3:5 Ыд. ыр. 36:5
+ 3:6 У. ч. 11:5
+ 3:7 У. ч. 12:15; Иер. 9:23
+ 3:7 Иов 28:28
+ 3:9 Хост. 23:19; 34:26; Ы. х. к. 26:2
+ 3:10 Ы. х. к. 28:8
+ 3:10 Мал. 3:10
+ 3:11 Ыд. ыр. 93:12; Иов 5:17

+ 3:12 Ы. х. к. 8:5; 1 Кор. 11:32; Евр. 12:6; Ажыд. 3:19

+ 3:14 Иов 28:15; У. ч. 8:19; 16:16
+ 3:15 Иов 28:18; У. ч. 8:11
+ 3:16 У. ч. 3:2; 4:10; 9:11; 10:27
+ 3:16 У. ч. 8:18; 22:4

+ 3:18 Э. д. 2:9; 3:22; У. ч. 11:30; 13:12; 15:4

+ 3:19 Ыд. ыр. 103:24; У. ч. 8:27; Иер. 10:12
+ 3:19 Ыд. ыр. 135:5
+ 3:20 Э. д. 7:11
+ 3:20 Иов 36:27
+ 3:23 У. ч. 10:9
+ 3:23 Ыд. ыр. 90:12; У. ч. 4:12
+ 3:24 Иов 11:19
+ 3:25 Ыд. ыр. 90:5
+ 3:27 Гал. 6:10
+ 3:28 Лев. 19:13; Ы. х. к. 24:14-15
+ 3:31 Ыд. ыр. 36:1; У. ч. 23:17; 24:1; 24:19
+ 3:33 Зах. 5:4; Мал. 2:2
+ 3:33 Иов 8:6; У. ч. 14:11
+ 3:34 Ыд. ыр. 1:1
+ 3:34 Иак. 4:6; 1 Пет. 5:5
+ 4:1 У. ч. 1:8
+ 4:4 1 Чыл. 28:9
+ 4:4 Лев. 18:5; Иса. 55:3
+ 4:8 1 Хаан. 2:30
+ 4:9 У. ч. 1:9
+ 4:10 У. ч. 3:2; 3:16; 9:11; 10:27
+ 4:12 У. ч. 3:23
+ 4:13 У. ч. 3:18
+ 4:14 Ыд. ыр. 1:1; У. ч. 1:15
+ 4:16 Ыд. ыр. 35:5; Мих. 2:1

+ 4:18 Иов 11:17; 22:28; Ыд. ыр. 96:11; Иса. 60:3; Дан. 12:3; Мф. 13:43

+ 4:19 1 Хаан. 2:9; Иер. 23:12; Ин. 12:35
+ 4:22 У. ч. 14:30
+ 4:24 У. ч. 6:12
+ 4:26 Евр. 12:13
+ 4:27 Ы. х. к. 5:32; 28:14
+ 5:1 У. ч. 4:20
+ 5:2 Мал. 2:7
+ 5:3 У. ч. 2:16
+ 5:3 Ыд. ыр. 54:22
+ 5:4 Эккл. 7:26
+ 5:5 У. ч. 2:18; 7:27
+ 5:15 Сол. ыр. 4:15
+ 5:18 Ы. х. к. 24:5

+ 5:21 2 Чыл. 16:9; Ыд. ыр. 138:3; 118:168; Иер. 16:17; 32:19

+ 6:1 Иов 17:3
+ 6:5 Ыд. ыр. 90:3
+ 6:6 У. ч. 10:26; 18:10
+ 6:8 У. ч. 30:25
+ 6:9 У. ч. 19:15
+ 6:11 У. ч. 13:4; 24:33-34; Эккл. 4:5
+ 6:12 У. ч. 16:27
+ 6:13 У. ч. 10:19
+ 6:15 Иса. 30:13
+ 6:16 Иов 5:19; У. ч. 30:18
+ 6:17 Ыд. ыр. 100:5; У. ч. 16:5; 21:4
+ 6:17 У. ч. 12:22; 17:7; Ыд. ыр. 119:2
+ 6:17 Ы. х. к. 19:10
+ 6:18 Э. д. 6:5; У. ч. 15:26
+ 6:18 У. ч. 1:16; Иса. 59:7; Рим. 3:15
+ 6:19 Хост. 20:16; Ыд. ыр. 26:12
+ 6:20 У. ч. 1:8
+ 6:21 У. ч. 3:3
+ 6:23 Ыд. ыр. 118:105
+ 6:23 У. ч. 10:17
+ 6:24 У. ч. 2:16
+ 6:25 Мф. 5:28
+ 6:31 Хост. 22:4
+ 6:32 Хост. 20:14
+ 6:34 У. ч. 27:4; Сол. ыр. 8:6
+ 7:1 У. ч. 2:1
+ 7:2 Лев. 18:5; У. ч. 4:4
+ 7:3 У. ч. 3:3
+ 7:5 У. ч. 2:16
+ 7:7 У. ч. 1:4
+ 7:9 Иов 24:15
+ 7:10 Э. д. 38:14-15
+ 7:12 У. ч. 23:28
+ 7:17 Ыд. ыр. 44:9
+ 7:21 У. ч. 5:3; 6:24
+ 7:22-23 Эккл. 9:12
+ 7:27 У. ч. 2:18; 5:5
+ 8:1 У. ч. 1:20-21; 9:3
+ 8:5 У. ч. 1:4, 22
+ 8:10 Ыд. ыр. 18:11; 118:127; У. ч. 3:14
+ 8:11 У. ч. 3:15
+ 8:13 У. ч. 1:7; 9:10; 16:6
+ 8:13 Ыд. ыр. 96:10
+ 8:13 У. ч. 4:24; 6:17
+ 8:14 Эккл. 7:19
+ 8:17 Ыд. ыр. 90:14; Ин. 14:21
+ 8:17 Мф. 7:8
+ 8:18 У. ч. 3:16; 22:4
+ 8:19 У. ч. 3:14; 16:16
+ 8:22 Иов 28:27; Ажыд. 3:14
+ 8:25 Иов 15:7; Ыд. ыр. 89:3
+ 8:27 У. ч. 3:19
+ 8:28 Э. д. 1:6
+ 8:29 Э. д. 1:9, 10; Иов 26:10

+ 8:29 1 Хаан. 2:8; Ыд. ыр. 23:2; 101:26; 103:5

+ 8:32 Ыд. ыр. 118:1; 127:1
+ 8:35 У. ч. 3:18; 4:22
+ 8:35 У. ч. 18:23
+ 9:2 Сол. ыр. 8:2
+ 9:3-4 У. ч. 1:20; 8:1
+ 9:5 Ин. 7:37
+ 9:8 Ыд. ыр. 140:5
+ 9:9 Мф. 13:12; Мк. 4:25
+ 9:10 Иов 28:28; Ыд. ыр. 110:10; У. ч. 1:7
+ 9:11 У. ч. 3:2; 3:16; 4:10; 10:27
+ 9:13 У. ч. 7:11
+ 9:17 У. ч. 5:15
+ 9:17 У. ч. 20:17
+ 10:1 У. ч. 1:1; 25:1
+ 10:1 У. ч. 15:20; 29:3
+ 10:1 У. ч. 17:21, 25
+ 10:2 У. ч. 11:4, 6

+ 10:3 Иов 4:7; Ыд. ыр. 33:10-11; 36:25; У. ч. 13:25

+ 10:4 У. ч. 21:5
+ 10:7 Иов 18:17; Ыд. ыр. 33:17
+ 10:9 Ыд. ыр. 22:4; У. ч. 3:23
+ 10:9 У. ч. 28:18
+ 10:10 У. ч. 6:13

+ 10:11 Ыд. ыр. 35:10; У. ч. 13:14; 14:27; 16:22

+ 10:12 Иак. 5:20; 1 Пет. 4:8
+ 10:13 У. ч. 19:29; 26:3
+ 10:14 У. ч. 18:7
+ 10:15 У. ч. 18:12
+ 10:16 У. ч. 11:19
+ 10:17 У. ч. 6:23
+ 10:19 Мф. 12:36
+ 10:19 У. ч. 17:27; Эккл. 5:2
+ 10:21 Ос. 4:6
+ 10:23 У. ч. 2:14; Иер. 11:15
+ 10:24 Иов 3:25; Иса. 66:4
+ 10:24 Ыд. ыр. 144:19
+ 10:25 Иов 21:19; Мф. 7:27
+ 10:25 У. ч. 12:3
+ 10:26 У. ч. 6:6
+ 10:27 У. ч. 3:2; 3:16; 4:10; 9:11
+ 10:27 Ыд. ыр. 54:24
+ 10:28 Иов 8:13; У. ч. 11:7
+ 10:30 У. ч. 2:21-22
+ 10:31 Ыд. ыр. 36:30; У. ч. 15:28

+ 11:1 Лев. 19:36; Ы. х. к. 25:13; У. ч. 16:11; 20:10; 20:23; Иез. 45:10

+ 11:2 У. ч. 16:18; 18:13; 29:23
+ 11:3 У. ч. 13:6
+ 11:4 Иов 36:19; Иез. 7:19; Соф. 1:18
+ 11:4 У. ч. 10:2
+ 11:5 У. ч. 3:6
+ 11:5 Эсф. 7:9; Ыд. ыр. 7:16; Дан. 6:24
+ 11:6 У. ч. 13:6
+ 11:7 Иов 8:13; У. ч. 10:28
+ 11:8 У. ч. 21:18
+ 11:10 Эсф. 8:15; У. ч. 29:2
+ 11:11 У. ч. 29:8
+ 11:13 У. ч. 20:19
+ 11:14 У. ч. 15:22; 20:18; 24:6
+ 11:18 Ос. 10:12; Гал. 6:8
+ 11:19 У. ч. 10:16
+ 11:20 Ыд. ыр. 118:1
+ 11:21 У. ч. 16:5
+ 11:21 Ыд. ыр. 111:2
+ 11:24 У. ч. 13:7; 2 Кор. 9:6
+ 11:25 Ыд. ыр. 111:9
+ 11:26 Э. д. 42:6

+ 11:27 Эсф. 7:9; Ыд. ыр. 7:16; У. ч. 26:27; Дан. 6:24

+ 11:28 Ыд. ыр. 48:7

+ 11:28 Ыд. ыр. 91:13

+ 11:30 Э. д. 2:9; 3:22; У. ч. 3:18; 13:12; 15:4

+ 11:31 1 Пет. 4:18
+ 12:1 У. ч. 15:10
+ 12:3 У. ч. 10:25
+ 12:4 Руф 3:11; У. ч. 18:23; 31:10
+ 12:4 У. ч. 14:30
+ 12:5 Мф. 12:35
+ 12:6 Ыд. ыр. 9:30; 63:5; Иер. 5:26
+ 12:6 У. ч. 14:3
+ 12:10 Ы. х. к. 25:4
+ 12:11 У. ч. 28:19
+ 12:13 Ыд. ыр. 58:13; У. ч. 18:7
+ 12:13 У. ч. 21:23
+ 12:14 У. ч. 13:2; 18:21
+ 12:14 Иса. 3:10; Иер. 22:15
+ 12:15 У. ч. 3:7
+ 12:16 У. ч. 29:11
+ 12:17 У. ч. 14:5
+ 12:18 Ыд. ыр. 56:5
+ 12:18 У. ч. 4:22
+ 12:19 У. ч. 19:9
+ 12:21 Ыд. ыр. 90:10
+ 12:22 У. ч. 6:17
+ 12:23 У. ч. 13:16
+ 13:1 У. ч. 1:22; Ыд. ыр. 1:1
+ 13:2 У. ч. 12:14; 18:21
+ 13:3 У. ч. 12:13; 21:23
+ 13:4 У. ч. 6:9-11; 21:25
+ 13:6 У. ч. 11:6
+ 13:6 У. ч. 11:3; 19:3
+ 13:7 У. ч. 11:24
+ 13:9 Иов 18:5-6; 21:17
+ 13:10 У. ч. 28:25

+ 13:12 Э. д. 2:9; 3:22; У. ч. 3:18; 11:30; 15:4

+ 13:14 Ыд. ыр. 35:10; У. ч. 10:11
+ 13:16 Эккл. 10:3
+ 13:17 У. ч. 25:13
+ 13:18 У. ч. 15:31-32; Эккл. 7:5
+ 13:22 Иов 27:16; У. ч. 28:8
+ 13:24 У. ч. 19:18; 22:15; 23:13; 29:17
+ 13:25 У. ч. 10:3
+ 14:2 У. ч. 2:15
+ 14:3 У. ч. 12:6
+ 14:5 Хост. 23:1; У. ч. 12:17
+ 14:6 У. ч. 15:14
+ 14:11 У. ч. 3:33
+ 14:12 У. ч. 16:25
+ 14:13 Эккл. 2:2
+ 14:13 Лк. 6:25
+ 14:19 Э. д. 42:6; 1 Хаан. 2:36
+ 14:20 У. ч. 19:7
+ 14:20 У. ч. 19:4
+ 14:21 Ыд. ыр. 40:2; У. ч. 29:7
+ 14:23 У. ч. 21:5
+ 14:27 Ыд. ыр. 35:10; У. ч. 10:11; 13:14
+ 14:29 У. ч. 15:18; 16:32; 19:11
+ 14:29 Эккл. 7:8-9
+ 14:30 У. ч. 4:22
+ 14:30 У. ч. 12:4
+ 14:31 У. ч. 17:5
+ 15:1 Башт. 8:1-3
+ 15:1 3 Хаан. 12:13-17
+ 15:2 Эккл. 10:13-14
+ 15:3 2 Чыл. 16:9; Иов 31:4; Зах. 4:10

+ 15:4 Э. д. 2:9; 3:22; У. ч. 3:18; 11:30; 13:12

+ 15:8 У. ч. 21:27; 28:9; Иса. 1:11; 66:3; Иер. 6:20

+ 15:8 Эккл. 4:17
+ 15:10 У. ч. 12:1
+ 15:11 У. ч. 27:20
+ 15:11 Иов 26:6

+ 15:11 1 Чыл. 28:9; 2 Чыл. 6:30; Ыд. ыр. 43:20; Аж.-ч. 1:24

+ 15:12 Ам. 5:10
+ 15:13 У. ч. 17:22
+ 15:13 Неем. 2:2; У. ч. 18:15
+ 15:14 У. ч. 14:6
+ 15:16 У. ч. 16:8; Эккл. 4:6
+ 15:17 У. ч. 17:1
+ 15:18 У. ч. 28:25; 29:22
+ 15:18 У. ч. 14:29
+ 15:19 У. ч. 19:24; 22:5; 22:13
+ 15:20 У. ч. 10:1; 29:3
+ 15:21 У. ч. 2:14; 10:23; Иер. 11:15
+ 15:22 У. ч. 11:14; 20:18; 24:6
+ 15:23 У. ч. 25:11
+ 15:24 Кол. 3:1-2
+ 15:25 Ыд. ыр. 67:6
+ 15:26 У. ч. 6:18
+ 15:26 У. ч. 16:24
+ 15:27 У. ч. 1:19; 23:4; 1 Тим. 6:9
+ 15:27 У. ч. 17:23
+ 15:28 Ыд. ыр. 36:30; У. ч. 10:31
+ 15:29 Ыд. ыр. 17:42
+ 15:29 Ыд. ыр. 33:16
+ 15:30 У. ч. 25:25
+ 15:32 У. ч. 13:18; Эккл. 7:5
+ 15:33 У. ч. 18:13; 29:23

+ 16:1 У. ч. 16:9; 19:21; Мф. 10:19; Лк. 12:12

+ 16:2 У. ч. 21:2; 24:12
+ 16:3 Ыд. ыр. 36:5
+ 16:4 Иов 21:30; Рим. 9:22
+ 16:5 У. ч. 6:17
+ 16:5 У. ч. 11:21; 28:20
+ 16:6 Дан. 4:24
+ 16:7 Э. д. 26:28
+ 16:8 Ыд. ыр. 36:16; У. ч. 15:16
+ 16:9 У. ч. 16:1; 19:21; 20:24
+ 16:10 3 Хаан. 3:28

+ 16:11 Лев. 19:36; Ы. х. к. 25:13; У. ч. 11:1; 20:10; 20:23; Иез. 45:10

+ 16:12 2 Хаан. 23:3; У. ч. 25:5; 29:14
+ 16:13 У. ч. 22:11
+ 16:14 У. ч. 19:12; 20:2
+ 16:15 Ыд. ыр. 71:6
+ 16:16 У. ч. 3:14; 8:19
+ 16:18 У. ч. 11:2; 18:13; 29:23
+ 16:20 У. ч. 19:8
+ 16:20 Ыд. ыр. 83:13

+ 16:22 Ыд. ыр. 35:10; У. ч. 10:11; 13:14; 14:27

+ 16:24 У. ч. 15:26
+ 16:25 У. ч. 14:12
+ 16:26 Эккл. 6:7
+ 16:27 У. ч. 6:12; Иак. 3:6
+ 16:28 У. ч. 26:20
+ 16:29 У. ч. 1:10
+ 16:31 У. ч. 20:29
+ 16:32 У. ч. 14:29
+ 16:33 Аж.-ч. 1:26
+ 17:1 У. ч. 15:17
+ 17:2 У. ч. 19:26
+ 17:3 У. ч. 27:21

+ 17:3 1 Чыл. 28:9; 29:17; Ыд. ыр. 25:2; Иер. 17:10

+ 17:5 У. ч. 14:31
+ 17:5 Иов 19:29; У. ч. 24:18
+ 17:6 Ыд. ыр. 127:6
+ 17:7 У. ч. 6:17
+ 17:8 Ы. х. к. 16:19; У. ч. 18:17; 21:14
+ 17:12 2 Хаан. 17:8; Ос. 13:8
+ 17:13 Ыд. ыр. 34:12; Иер. 18:20
+ 17:14 У. ч. 20:3; 25:8; 1 Фес. 4:11
+ 17:15 Хост. 23:7; У. ч. 24:24; Иса. 5:23
+ 17:15 Ыд. ыр. 93:21
+ 17:17 У. ч. 18:25
+ 17:17 У. ч. 27:10
+ 17:19 У. ч. 29:23
+ 17:21 У. ч. 10:1; 19:13
+ 17:22 У. ч. 15:13
+ 17:23 У. ч. 15:27; Мих. 7:3
+ 17:25 У. ч. 10:1
+ 17:27 У. ч. 10:19; Эккл. 5:2
+ 17:28 Иов 13:5
+ 18:4 У. ч. 20:5
+ 18:5 У. ч. 24:24
+ 18:5 Ы. х. к. 1:17
+ 18:6 У. ч. 10:13; 19:29; 26:3
+ 18:7-8 У. ч. 10:14

+ 18:7-8 Ыд. ыр. 63:8; У. ч. 12:13; Эккл. 10:12

+ 18:9 У. ч. 26:22
+ 18:11 Хост. 34:5-7
+ 18:11 Ыд. ыр. 19:2; 60:4
+ 18:12 У. ч. 10:15
+ 18:13 У. ч. 11:2; 16:18
+ 18:13 У. ч. 15:33; 29:23
+ 18:15 У. ч. 15:13
+ 18:17 У. ч. 17:8
+ 18:21 У. ч. 12:14; 13:2
+ 18:23 У. ч. 12:4; 19:14
+ 18:23 У. ч. 8:35
+ 18:25 У. ч. 17:17
+ 19:1 У. ч. 28:6
+ 19:2 У. ч. 21:5; 28:20
+ 19:3 У. ч. 13:6
+ 19:4 У. ч. 14:20

+ 19:5 Хост. 20:16; Ы. х. к. 19:19; У. ч. 21:28; 24:28; 25:18

+ 19:6 У. ч. 29:26
+ 19:7 У. ч. 14:20
+ 19:8 У. ч. 16:20
+ 19:9 Хост. 20:16
+ 19:10 У. ч. 26:1; Эккл. 10:7
+ 19:11 У. ч. 14:29
+ 19:12 У. ч. 16:14; 20:2; 28:15
+ 19:13 У. ч. 17:21
+ 19:13 У. ч. 21:9; 27:15
+ 19:14 У. ч. 12:4; 18:23
+ 19:15 У. ч. 6:9; 20:4; 20:13
+ 19:16 У. ч. 13:13

+ 19:17 Ы. х. к. 15:7-8; У. ч. 22:9; 28:27; Эккл. 11:1

+ 19:17 Мф. 5:7
+ 19:18 У. ч. 13:24
+ 19:21 Иов 23:13; У. ч. 16:1, 9; Иса. 14:27
+ 19:23 У. ч. 10:16; 11:19
+ 19:24 У. ч. 15:19; 22:13
+ 19:24 У. ч. 26:15
+ 19:25 У. ч. 21:11
+ 19:26 Хост. 20:12
+ 19:28 Иов 15:16
+ 19:29 У. ч. 10:13; 18:6; 26:3

+ 20:1 Э. д. 9:21; У. ч. 23:29-32; 31:4; Эф. 5:18

+ 20:2 У. ч. 16:14; 19:12
+ 20:4 У. ч. 19:15
+ 20:5 У. ч. 18:4

+ 20:9 3 Хаан. 8:46; 2 Чыл. 6:36; Эккл. 7:20; Иак. 1:21; 1 Ин. 1:8-10; Рим. 3:23

+ 20:10 Лев. 19:36; Ы. х. к. 25:13; У. ч. 11:1; 16:11; 20:23; Иез. 45:10

+ 20:12 Хост. 4:11; Ыд. ыр. 93:9
+ 20:13 У. ч. 19:15
+ 20:16 У. ч. 22:26-27; 27:13
+ 20:17 У. ч. 9:17
+ 20:18 У. ч. 11:14; 15:22; 24:6
+ 20:19 У. ч. 11:13
+ 20:20 Хост. 21:17; У. ч. 30:11, 17
+ 20:21 У. ч. 13:11
+ 20:22 Лев. 19:18; У. ч. 24:29; Рим. 12:19
+ 20:22 Ыд. ыр. 26:14

+ 20:23 Лев. 19:36; Ы. х. к. 25:13; У. ч. 11:1; 16:11; 20:10; Иез. 45:10

+ 20:24 У. ч. 16:1, 9; 19:21
+ 20:25 Эккл. 5:4
+ 20:27 1 Кор. 2:11
+ 20:29 Лев. 19:32; У. ч. 16:31
+ 21:1 Эзра 6:22
+ 21:2 У. ч. 16:2; 24:12; Лк. 16:15
+ 21:3 1 Хаан. 15:22; Мих. 6:6-8
+ 21:4 У. ч. 6:17
+ 21:5 У. ч. 14:23
+ 21:5 У. ч. 10:4
+ 21:6 У. ч. 20:21
+ 21:9 У. ч. 19:13; 21:9; 25:24; 27:15
+ 21:11 У. ч. 19:25
+ 21:13 1 Ин. 3:17
+ 21:14 У. ч. 17:8
+ 21:16 Ыд. ыр. 48:14-15
+ 21:18 У. ч. 11:8
+ 21:19 У. ч. 19:13; 25:24; 27:15
+ 21:22 Эккл. 7:19; 9:16,
+ 21:23 У. ч. 12:13; 13:3
+ 21:24 Ыд. ыр. 1:1; У. ч. 1:22
+ 21:25 У. ч. 13:4
+ 21:26 Ы. х. к. 15:7-8; Мф. 5:42
+ 21:27 У. ч. 15:8; Иса. 66:3
+ 21:28 Хост. 20:16; У. ч. 19:5
+ 21:30 Иса. 44:25; 1 Кор. 1:20; 3:19
+ 21:31 Ыд. ыр. 19:7-8; 32:17; Иса. 31:1
+ 22:1 Эккл. 7:1
+ 22:2 Иов 31:15; У. ч. 29:13
+ 22:3 У. ч. 27:12
+ 22:4 У. ч. 3:16; 8:18
+ 22:5 У. ч. 15:19
+ 22:6 Эф. 6:4
+ 22:8 Иов 4:8; Гал. 6:7
+ 22:9 У. ч. 19:17
+ 22:10 У. ч. 26:20
+ 22:11 У. ч. 16:13
+ 22:13 У. ч. 15:19; 19:24
+ 22:13 У. ч. 26:13
+ 22:14 У. ч. 2:16; 23:27
+ 22:14 Эккл. 7:26
+ 22:15 У. ч. 13:24
+ 22:16 У. ч. 28:22
+ 22:17 У. ч. 5:1; 24:23
+ 22:22 Хост. 23:6; Зах. 7:10
+ 22:23 У. ч. 23:11
+ 22:27 У. ч. 20:16
+ 22:28 Ы. х. к. 19:14; Иов 24:2; У. ч. 23:10

+ 23:4 У. ч. 28:20; Мф. 6:19; 1 Тим. 6:9-10; Евр. 13:5

+ 23:5 У. ч. 27:24; 1 Тим. 6:17
+ 23:10 Ы. х. к. 19:14; Иов 24:2; У. ч. 22:28
+ 23:11 У. ч. 19:25
+ 23:11 У. ч. 22:23
+ 23:13 У. ч. 13:24; 19:18; 22:15
+ 23:17 Ыд. ыр. 36:1; У. ч. 3:31; 24:1
+ 23:18 У. ч. 24:14
+ 23:20 У. ч. 20:1; Иса. 5:11-12; Эф. 5:18
+ 23:22 Хост. 20:12; У. ч. 1:8
+ 23:27 У. ч. 22:14
+ 23:27 У. ч. 2:16
+ 23:27 Эккл. 7:26
+ 23:28 У. ч. 7:12
+ 23:30 Иса. 5:11,
+ 23:31 У. ч. 20:1
+ 23:35 Иса. 56:12

+ 24:1 Ыд. ыр. 1:1; 36:1; У. ч. 1:15; 3:31; 4:14; 23:17; 24:19

+ 24:2 Ыд. ыр. 9:28
+ 24:4 Лк. 16:11
+ 24:5 У. ч. 21:22
+ 24:6 У. ч. 11:14; 15:22; 20:18
+ 24:9 Ыд. ыр. 1:1; У. ч. 3:34; 21:24
+ 24:10 Евр. 12:3
+ 24:11 Ыд. ыр. 81:4; Иса. 58:6
+ 24:12 У. ч. 16:2; 21:2
+ 24:12 Иов 34:11; Ыд. ыр. 61:13; Рим. 2:6
+ 24:13 Ыд. ыр. 18:11
+ 24:14 У. ч. 23:18
+ 24:15 Ыд. ыр. 9:29
+ 24:16 Ыд. ыр. 36:24
+ 24:17 Иов 31:29; Мих. 7:8
+ 24:18 У. ч. 17:5
+ 24:19 Иер. 12:1
+ 24:19 Ыд. ыр. 36:1; У. ч. 23:17; 24:1
+ 24:20 Иов 18:5-6; 21:17; У. ч. 13:9
+ 24:21 1 Пет. 2:17

+ 24:23 Лев. 19:15; Ы. х. к. 1:17; 16:19; У. ч. 18:5; 28:21

+ 24:24 Хост. 23:7; У. ч. 17:15; Иса. 5:23
+ 24:28 Хост. 20:16; У. ч. 19:5; 25:18
+ 24:29 У. ч. 20:22
+ 24:34 У. ч. 6:10-11; Эккл. 4:5
+ 25:1 У. ч. 1:1; 10:1
+ 25:1 4 Хаан. 18:5-7
+ 25:2 Ы. х. к. 29:29
+ 25:5 3 Хаан. 2:44-45; У. ч. 16:12
+ 25:6 Лк. 14:8-11
+ 25:11 У. ч. 15:23
+ 25:12 Ыд. ыр. 140:5
+ 25:13 У. ч. 13:17
+ 25:14 Иуда 1:12
+ 25:16 У. ч. 27:7
+ 25:18 Хост. 20:16; У. ч. 12:18; 19:5; 24:28
+ 25:21 4 Хаан. 6:22; 2 Чыл. 28:15; Мф. 5:44
+ 25:22 Ыд. ыр. 139:11
+ 25:22 Рим. 12:20
+ 25:24 У. ч. 19:13; 21:9; 21:19
+ 25:25 У. ч. 15:30
+ 26:1 У. ч. 17:7; 19:10; 26:8
+ 26:2 Сан. 23:8; Ы. х. к. 23:5
+ 26:3 Ыд. ыр. 31:9
+ 26:3 Ыд. ыр. 31:9; У. ч. 10:13; 19:29
+ 26:5 Мф. 21:24-27
+ 26:8 У. ч. 26:1
+ 26:11 2 Пет. 2:22
+ 26:12 У. ч. 28:11
+ 26:12 У. ч. 29:20
+ 26:13 У. ч. 22:13
+ 26:15 У. ч. 15:19; 19:24
+ 26:20 У. ч. 16:28; 22:10
+ 26:22 У. ч. 18:9
+ 26:23 Ыд. ыр. 28:3; Иер. 9:8
+ 26:23 Мф. 23:27
+ 26:25 Иер. 12:6

+ 26:27 Эсф. 7:9; Ыд. ыр. 7:16; Эккл. 10:8; Дан. 6:24

+ 27:1 Лк. 12:19-20; Иак. 4:13-14
+ 27:3 Иов 6:3
+ 27:4 У. ч. 6:34
+ 27:5 У. ч. 28:23
+ 27:6 Ыд. ыр. 140:5
+ 27:7 У. ч. 25:16
+ 27:10 У. ч. 17:17
+ 27:11 Ыд. ыр. 118:42
+ 27:12 У. ч. 22:3
+ 27:13 У. ч. 20:16
+ 27:15 У. ч. 19:13; 21:9; 25:24
+ 27:18 1 Кор. 9:7
+ 27:20 У. ч. 15:11; Авв. 2:5
+ 27:20 Эккл. 1:8; 4:8
+ 27:21 У. ч. 17:3
+ 27:24 У. ч. 23:5; 1 Тим. 6:17
+ 28:1 Лев. 26:17; 4 Хаан. 7:7
+ 28:1 Лев. 26:8; 1 Хаан. 17:32
+ 28:2 3 Хаан. 16:8-28; 4 Хаан. 15:8-15
+ 28:3 Мф. 18:30
+ 28:6 У. ч. 19:1
+ 28:8 Хост. 22:25; У. ч. 13:22
+ 28:9 Ыд. ыр. 65:18; У. ч. 15:8
+ 28:10 Ыд. ыр. 7:16; У. ч. 26:27
+ 28:11 У. ч. 26:12
+ 28:12 У. ч. 11:10
+ 28:12 Иов 24:4; У. ч. 28:28; 29:2
+ 28:13 Иов 31:33; 1 Ин. 1:9
+ 28:15 У. ч. 19:12
+ 28:17 Э. д. 4:12; 9:6
+ 28:18 У. ч. 10:9
+ 28:19 У. ч. 12:11
+ 28:20 У. ч. 19:2; 21:5; 23:4
+ 28:21 У. ч. 18:5; 24:23
+ 28:21 Иез. 13:19
+ 28:22 У. ч. 22:16
+ 28:23 У. ч. 29:5
+ 28:23 У. ч. 27:5
+ 28:24 Хост. 20:12
+ 28:25 У. ч. 13:10; 15:18
+ 28:27 Ы. х. к. 15:7-8; У. ч. 19:17
+ 28:28 У. ч. 28:12
+ 29:1 У. ч. 1:25
+ 29:1 У. ч. 6:15
+ 29:2 У. ч. 11:10
+ 29:2 У. ч. 28:12, 28
+ 29:3 У. ч. 10:1; 15:20
+ 29:3 Лк. 15:13,
+ 29:5 У. ч. 28:23
+ 29:6 Ыд. ыр. 9:16
+ 29:7 Ыд. ыр. 40:2
+ 29:8 У. ч. 11:11
+ 29:10 Э. д. 4:5,
+ 29:11 Иов 5:2; У. ч. 12:16
+ 29:13 У. ч. 22:2
+ 29:14 Ыд. ыр. 71:4
+ 29:14 У. ч. 16:12
+ 29:15 У. ч. 10:1; 17:25
+ 29:16 Ыд. ыр. 36:34; 90:8; 91:12
+ 29:17 У. ч. 13:24
+ 29:18 1 Хаан. 3:1; Ыд. ыр. 73:9; Ам. 8:11
+ 29:18 Хост. 32:25
+ 29:20 У. ч. 26:12
+ 29:22 У. ч. 15:18
+ 29:23 У. ч. 11:2; 16:18; 18:13
+ 29:23 У. ч. 15:33; 18:13
+ 29:24 Лев. 5:1; Башт. 17:2
+ 29:25 Лк. 12:4
+ 29:26 У. ч. 19:6
+ 30:4 Ин. 3:13
+ 30:4 Иов 28:26
+ 30:4 Иса. 40:12
+ 30:5 Ыд. ыр. 11:7; 17:31
+ 30:5 Ыд. ыр. 3:3; У. ч. 2:7
+ 30:6 Ы. х. к. 4:2; 12:32; Ажыд. 22:18
+ 30:8 Мф. 6:11; 1 Тим. 6:8

+ 30:9 Ы. х. к. 8:12-14; 31:20; Ыд. ыр. 77:11; 105:21; Ос. 13:6

+ 30:10 Эккл. 7:21
+ 30:11 Хост. 21:17; У. ч. 20:20
+ 30:12 У. ч. 16:2
+ 30:13 Ыд. ыр. 100:5
+ 30:14 Иов 29:17; Ыд. ыр. 13:4
+ 30:17 Э. д. 9:22
+ 30:17 У. ч. 20:20
+ 30:18 У. ч. 6:16
+ 30:22 У. ч. 19:10
+ 30:25 У. ч. 6:6-8
+ 30:27 Иоил 2:7
+ 30:32 Иов 21:5; Мих. 7:16

+ 31:3 Ы. х. к. 17:17; 3 Хаан. 11:1-4; У. ч. 7:26

+ 31:4 У. ч. 20:1; Эккл. 10:17; Эф. 5:18
+ 31:6 Ыд. ыр. 103:15
+ 31:8 Иов 29:12,
+ 31:9 Лев. 19:15; Ы. х. к. 1:16; 16:18-19
+ 31:10 Руф 3:11; У. ч. 12:4
+ 31:10 У. ч. 3:15
+ 31:15 У. ч. 20:13
+ 31:20 Ы. х. к. 15:7-8; У. ч. 22:9
+ 31:31 У. ч. 11:16

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=TVN

Тайылбырлыг Словарь

Тайылбырлыг Словарь

1. А

2. Б

3. В

4. Г

5. Д

6. И

7. К

8. Л

9. М

10. Н

11. О

12. Ө

13. П

14. Р

15. С

16. Т

17. У

18. Ү

19. Ф

20. Х

21. Ч

22. Ш

23. Ы

24. Э

Авраам – еврей чоннуң үндезилекчи өгбези, Бурганга бүзүрээриниң үлегер-чижээ. Дээрги-Чаяакчы ооң адын солуваанда, Аврам деп аттыг турган. Дээрги-Чаяакчы ооң-биле тускай чагыг-керээ чарган (Э. д. 12–25 эгелер).

Авырал (орус. благодать) – Бурганның өршээли, ээ көрүүшкүнү, энерели, бүзүрээн кижиге чорудуп бээр күжү.

Ажыдыышкын (грек. апокалипсис, орус. откровение) – Бурганның кандыг-бир кижиге Бодунуң күзел-соруун илередип көргүзери. Бурган ажыдыышкынын янзы-бүрү аргалар-биле кылып турган – чамдыкта кижиге дорту-биле чугаалап, чамдыкта Бодунуң төлээзин чорудуп, а чамдыкта дүш азы онза көстүүшкүн таварыштыр ону көргүзүп турган.

Акталаткан кижи (орус. евнух) – эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүкке оолдарны чамдыкта чазап (азы акталап) каар турган. Шак ынчаар акталаткан эр кижилер хааннарга бо-ла бараан болур, чүге дээрге оларны хаанның кадайларынга хамаарыштыр айыыл чок деп санаар турган.

Аллилуйя – Ыдыктыг ырларда Бурганны алдаржыткан кыйгы. Дорт очулдурарга, «Дээрги-Чаяакчыны мактаңар!» дээн.

Аминь – еврей дылдан дорт очулдурарга, «ылап шын» дээн, колдуунда-ла «ындыг», «ындыг-ла болзунам» дээн уткалыг сөс.

Амыр-дыш хүнү (евр. шаббат) – еврейлерде неделяның чедиги хүнү болур, бүрүнү-биле Бурганга тураскааттынган хүн (Хост. 20:8-11; Ы. х. к. 5:12-15). Ол хүнде иудейлер синагогаже баар ужурлуг. Хүннүң-не кылыр ажылды ол хүн кылыры хоруглуг.

Аптара, ыдыктыг аптара (орус. ковчег завета) – Дээрги-Чаяакчының айтыышкынын ёзугаар израильчилер тускай аптараны кылып каан. Моисей ынаар Он айтыышкын бижээн калбак даштарны суп каан, ынчангаш аптараны «Чагыг-керээниң аптаразы» деп база адап турган. Аптараның халывының кырында ийи херувим дүрзүзүн тургускан. Ол аптараны Ужуражылга майгынының (а ооң соонда Бурганның өргээзиниң) Эң ыдыктыг өрээлинге шыгжаар турган.

Арыг, арыг эвес – ыдыктыг хоойлу ёзугаар (Левит номундан көр) кижиниң мага-бодунуң чамдык байдалдары арыг эвес деп санаттынар (чижээлээрге, кеш аарыы-биле аарыыры, херээжен кижиниң ай демдээн көөрү). Ол ышкаш чамдык дириг амытаннар арыг эвес кылдыр санаттынып турган – оларны чиири база оларның сектеринге дээри хоруглуг. Арыг эвес дириг амытанга, кижиге азы черге дегген кижи арыг эвес апаар турган. Арыг эвес кижиниң Дээрги-Чаяакчыга мөгейген ёзулалдарга киржири хоруглуг.

Асия – Бичии Азияның (амгы Турция күрүнениң кезии) барыын талазында чыдар Римге чагырткан девискээр, Азия дип-биле салчап болбас.

Ашера – Ханаан чүдүлгеде кыс бурган. Хананейлер аңаа мактал-хүндү кылдыр ыдыктыг деп санаары ыяш адагаштар азы ыяштар тургузуп турган.

Бараалгакчы, Бурганның бараалгакчызы (орус. священник) – ыдыктыг бараан болуушкун кылыр, өскээр чугаалаарга, Бурганның ыдыктыг өргээ-майгынынга өргүл кылыр база өске-даа чүдүлге ёзулалдары күүседир хүлээлгелиг кижи. Ооң кол сорулгазы – Бурган биле кижилер аразынга эптештирикчи болуру. Дээрги-Чаяакчы Левийниң аймаан Аңаа бараан болур аймак кылдыр шилип, аңгылаан соонда, Бурганның бараалгакчылары деп атты эдилээр эргени Моисейниң акызы Аароннуң эр хиндиктиг үре-салгалынга берген. Бурганның бараалгакчыларының аразында бирги черде турар, онзагай хүлээлгелерлиг база чон мурнунга улуг хүндүткелдиг бараалгакчыны дээди бараалгакчы деп адап турган. Сөөлзүредир ол дээди иудей Чөвүлелдиң база даргазы апарган. Ол тускай хептиг болур болгаш бодун онзагай арыг, үлегерлиг ап чоруур ужурлуг. Чүгле дээди бараалгакчы Ужуражылга майгынында база Бурганның өргээзинде Эң ыдыктыг өрээлче, чылда чүгле чаңгыс катап, өндүр улуг арыглаашкын хүнүнде кирер эргелиг турган (Лев. 16 эгени көр).

Баштыңнар (орус. старейшины) – Израиль чоннуң төрел бөлүктериниң эрге-чагырга туткан төлээлери. Бурганның бараалгакчылары-биле кады иудейлерниң шажынчы амыдыралын башкарып турганнар, оларның чамдыызы дээди иудей Чөвүлелдиң кежигүннери болур. Баштыңчылар деп адаар улус-биле салчап болбас.

Белдир-ыяш (орус. крест) – херектеннерни хилинчектеп, дорамчылап, бужартадыр дээш, азып шаажылаар адагаш. Рим империязынга эң аар кемниг херек үүлгеткен херектеннерни ийи шавышкак ыяшка хере шаап шаажылаары бүгү шаажылалдарның эң-не каржы болгаш хилинчектиг хевири деп санаттынар. Хөй таварылгаларда шаажылаттырганнарны белдир-ыяшка хол-будундан кадаг-биле чыпшыр кадаар турган. Иисусту белдир-ыяшка хере шаап шаажылаан соонда, ол шаажылал чепсээ Ону дамчып кээр камгалалдың ыдыктыг демдээ болу берген.

Болбаазыраңгай (орус. совершенный) – бүрүн дески, четпес чүүл, тала чок, бүрүнү-биле эки, эң дээди байдалга база эчизинге четкен боору.

Бурган (евр. Элохим, грек. Теос, орус. Бог) – бүгү-ле бар чүвениң Дээрги-Чаяакчызы, бистиң база Чаяакчывыс, амыдыралывыстың үндезин-дөзү.

Буянныг Медээ (грек. Эвангелион) – Иисус Христостуң суртаалдааны Бурганның Чагыргазының дугайында өөрүшкүлүг медээ. Буянныг Медээни христианнар сөөлзүредир Камгалакчы Иисустуң бо делегейге өлүмү болгаш катап дирилгениниң дугайында чугаа деп билип эгелээн. Ынчангаш Христостуң амыдыралы болгаш ажыл-херээниң дугайында тоожаан дөрт номну база Буянныг Медээлер деп адаан.

Ваал – Ханаанның чурттакчыларының мөгейип турган янзы-бүрү бурганнарының ат-дужаалы. Дорт очулдурарга, «ээ» дээн.

Веелзевул – Эрги Чагыг-керээ үезинде Израильди долгандыр чурттаан чоннарның мөгейип турган бурганнарының бирээзи (4 Хаан. 1:3 көр). Иисус Христостуң үезинде еврейлер буктарның чагырыкчызы эрликти ынчаар адап эгелээн.

Галилея хөлү – Израильдиң соңгу чүгүнде чыдар бо хөл Галилея, Геннисарет, а сөөлзүредир рим чагырыкчы Тиверийге тураскааткан Тивериада хөлү деп үш аңгы аттыг. Грек сөзүглелде ол улуг эвес хөлдү колдуунда-ла далай дээр турган. Оон Иордан хем үндүр агып чыдар. Ол хөлдүң чоок-кавызынга хөй чурттакчылыг черлер турган, оларның чурттакчы чону колдуунда балык тудуп амыдырап чораан.

Давид – Христостуң төрүттүнеринге чедир бир муң хире чыл мурнунда израиль чоннуң ийиги хааны. Бурганны алгап-мактаан дыка хөй Ыдыктыг ырларның бижикчизи. Бурган Давидке ооң салгакчылары израиль чонну кезээ мөңгеде хааннаарын аазаан, ынчаарга иудейлер боттарының манап турганы камгалакчы хаан Давидтиң ук-ызыгуурундан төрүттүнер ужурлуг деп санап, ону Давидтиң Оглу деп адаар турган.

Дайынчы терге (орус. колесница) – эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүкке эң күчүлүг дайынчы чепсек-херекселдиң бирээзи кылдыр санадып турган.

Дүрзү-бурган (орус. идол) – еврей чон-биле кожа чурттап чораан чоннар шуткуп-сиилбээн, чуруп каан дүрзүлер кылып алгаш, оларын «бурганнар» деп адап, мөгейип турганнар. Дээрги-Чаяакчыга шынчы эвес иудейлер база чамдыкта ынчалдыр кылып турган.

Дээди иудей Чөвүлел (грек. синедрион) – Иисус Христостуң үезинде иудей чонну башкарып турган дээди даргалар. Дээди Чөвүлелдиң кежигүннеринге Бурганның дээди бараалгакчылары, чоннуң баштыңнары база ном-хоойлу тайылбырлакчылары хамааржып болур турган.

Дээрги-Чаяакчы (евр. Яхве, грек. Кириос, орус. Господь) – Эрги Чагыг-керээде ол ат-дужаал Яхве (Иегова) деп аттың очулгазы, Бурганның ыдыктыг ады болур. Бурган Моисейни израиль чонну Египеттен үндүре берзин дээш чорудуп тура, Бодун ол ат-биле адаан. Шак ол ыдыктыг атты душ бооп бужартадырындан сезингеш, иудейлер Христостуң төрүттүнеринге чедир үеде-ле Ыдыктыг Бижилгелерни номчуп тургаш, ол атты ыыткыр чугаалавайн, ооң орнунга «адонай» азы «дээрги» деп турганнар.

Дээрниң төлээзи, Бурганның төлээзи (грек. ангелос) – дорт очулдурарга, «айбычы» дээн уткалыг сөс. Бурганга бараан болуп турар, дээр уктуг, угаан-сарыылдыг, онзагай амытаннар. Бурган оларны дамчыштыр бүгү чүвени башкарып, кижилерге база чоннарга дузалажып турар.

Иордан хем – Израильдиң кол хеми. Ол соңгу чүкте Галилея хөлүнден агып үнгеш, мурнуу чүкте Өлүг далайже агып кирген. Иордан он ийи израиль аймактың эрте-бурунгу черлерин ийи чарып турар – ооң барыын талазынга тос аймак, чөөн талазынга ийи аймак ээлээн черлерлиг турган, а Манассияның аймаа – хемниң ол-бо чарыынга чер ээлеп чурттап турган.

Кижи амытан Оглу (орус. Сын Человеческий) – Иисустуң Бодунга хамаарыштыр ажыглап келген бо ады Ону ёзулуг кижи кылдыр көргүспүшаан, Бурганның медээчилериниң чугаалап келгени Камгалакчы база ол-дур дээрзин онзалап демдеглеп турар. Эрги Чагыг-керээде Даниил медээчи «кижи амытан оглу ышкаш бир-ле Кижи» бүгү өртемчейниң чагырыкчызы болурун чугаалаан.

Кул-кадай (орус. наложница) – Эрте-бурунгу Чоокку Чөөн чүкке эр кижи элээн каш херээженни бодунга кадай кылдыр ап, а ол ышкаш бодунуң кул херээженнерин кадай кылдыр ап болур турган. Ынчалза-даа кул-кадайлары ээзиниң хостуг төрүттүнген кадайлары ышкаш эргелерлиг болбас ужурлуг. Бир эвес ээниң хостуг кадайының ажы-төлү чок болза, ол ашаанга бодунуң чалчазын кул-кадай кылдыр берип болур турган. Ындыг таварылгада чалчадан төрүттүнген ажы-төл ээ херээженниң ажы-төлү ышкаш бооп, хоойлу-дүрүм ёзугаар салгакчылар болур.

Кыртыжап демдектээри (орус. обрезание) – эр хиндиктиг улустуң Бурганга тураскааттынганын херечилээр иудей ёзулал. Төрүттүнгенинден бээр сески хүнүнде оолдарның дотааның кыдыкы кежин демдектеп, кыртыжай кезер. Бо ёзулал Авраам биле Бурганның аразында керээниң демдээ бооп, ол үеден бээр Авраамның үре-салгалының аразында нептерээн.

Левиттер – Левийниң үре-салгалы. Левий болза Иаковтуң он ийи оглунуң бирээзи база израиль чоннуң өндүр улуг өгбелериниң бирээзи болур. Левиттер үш төрел бөлүкке: Гирсоннуң, Кохаттың болгаш Мерариниң салгакчыларынга чарлыр. Бурган левит Аароннуң үре-салгалын Бодунуң бараалгакчылары кылдыр, а өске левиттерни ыдыктыг өргээ-майгынга ажылдап, бараалгакчыларга дузалаар кылдыр шилип алган.

Медээчи, Бурганның медээчизи (орус. пророк) – Бурганның күзел-соруун чонга медеглээр ужурлуг, Ооң тускай кыйгырткан кижизи. Бурган Бодунуң сөзүн медээчилерни дамчыштыр улуска чугаалап турган. Чамдык медээчилерниң сөстери номнар кылдыр бижиттинген болгаш Эрги Чагыг-керээниң элээн улуг кезиин тургузуп турар.

Моав – Израильдиң мурнуу-чөөн чүгүнге чурттап чораан, дүрзү-бурганнарга мөгеер моав чон Лот биле ооң улуг уруунуң хан холужуушкуннуг харылзаазындан тывылган (Э. д. 19:30-38). Израиль чоннуң Ханаанче чоокшулап келгениниң эгезинде-ле, моавтар биле израильчилерниң аразынга өжээннешкек чорук тургустунган. Ол өжээннежиишкин ужун израиль чонга моавтарны бодунуң ниитилелинче хүлээп аарын хоруп каан (Ы. х. к. 23:3). Руфь дугайында номда ол дүрүмнү чымчатканы илдең тускай таварылга бар.

Моисей – израиль чоннуң Египетке төрүттүнген өндүр улуг медээчизи, баштыңчызы болгаш хоойлу-дүрүм тургузукчузу. Моисей Бурганның айтыышкыны-биле еврей чонну Египетке туттуруушкундан үндүрген. Иудей чаңчыл ёзугаар «Беш ном» азы «Моисейниң хоойлузу» ооң бижээн номнары болур.

Мөргүл, мөргүүрү (орус. молитва) – ол дээрге кижиниң Бурган-биле чугаазы азы харылзажылгазы-дыр. Мөргүп тура, кижи Бурганны алдаржыдар, Аңаа өөрүп четтирер, бодунуң бачыттарын миннир, Оон дуза дилээр болгаш оон-даа өске.

Негев – Палестинаның мурнуу чүгүнде (Иуданың аймааның черинде) ээн кургаг ховунуң ады.

Ном-хоойлу тайылбырлакчызы (орус. книжник, законник) – бодун Бурганның хоойлузун (Ыдыктыг Бижилгелерни) шинчилээринге, тайылбырлаарынга база чара бижииринге бараан болдурган эртемден еврейлерни ынча дээр турган. Ном-хоойлу тайылбырлакчызы Эзра Вавилонга туттуруушкундан ээп келген соонда, иудейлерге Дээрги-Чаяакчыга шын мөгейигже эглиринге дузалаан кижилерниң бирээзи турган. Ном-хоойлу тайылбырлакчыларының элээн хөйү дээди иудей Чөвүлелдиң кежигүннери болуп, чоннуң эң чугула херектерин шиитпирлеп турган.

Он-хоорай (грек. Декаполис, орус. Десятиградие) – Иисус Христостуң үезинде Галилея хөлүнүң чөөн талазында турар эң чугула он хоорайның эвилели база ол кезек девискээрниң ады. Он-хоорайның чурттакчыларының хөй кезии дүрзү-бурганнарга чүдүүр улус турган.

Өргүл – еврейлер Бурганга колдуунда-ла мал-маганны, куштарны азы үнүш-дүжүттү эккеп өргүп турган. Өргүлдүң кол хевирлери Левит деп номда тодараттынып бижиттинген:

– бүрүн өрттедир өргүл – ооң кандыг-даа кезиин чип болбас турган, а өске өргүлдерни кезии-биле азы бүрүнү-биле эккеп салган кижи азы Бурганның бараалгакчызы чиир турган;

– далган-тараа өргүлү – ону янзы-бүрү быжырган хевирлерлиг кылдыр база оливка үзү-биле холаан кылдыр эккеп болур турган;

– эп-найырал өргүлү – ону Бурганның ачы-буяны дээш, Аңаа өөрүп четтириишкин илередири-биле эккеп турган;

– бачыт дээш өргүл – чоннуң аңгы-аңгы бөлүктеринден улуска боттарының бачыттары дээш өргүлдү бай-шыдалын барымдаалап, дөмей эвес хемчээлдиг кылдыр эккээрин чөпшээрээн турган;

– кем-буруу дээш өргүл – ооң-биле Бурганга азы өске-бир кижиге бодунуң кем-буруузу-биле чедирген когаралының орнун тургузары чугула турган.

Өргүлдүң өске хевирлери база турган, чижээлээрге, хүннээшкин өргүлү, сактыышкын өргүлү болгаш о.ө.

Өргүл салыр бедигээш (орус. жертвенник) – даштан кылган онзагай тудуг аймаа, аңаа еврейлер Бурганга өргүлдү (колдуунда-ла мал-маганны, куштарны азы үнүш-дүжүттү) өрттедип турган. Соломон хаанның үезинден эгелээш, Бурганга өргүл салыр дың чаңгыс чер Ооң Иерусалимде өргээзинге турган.

Өргээ, Бурганның өргээзи (орус. храм) – Бурганга бараан болуушкуннуң ыдыктыг оран-савазы. Соломон хаан Бурганның өргээзин Иерусалимге тудуп тургускан соонда, ол оран-сава Ужуражылга майгынының орнун ээлей бергеш, Израильде Бурганга бараан болуп, мөгеер болгаш өргүл кылыр чаңгыс-ла төп чер апарган. Аңаа Бурганның бараалгакчылары чүдүлге ёзулалдарын күүседип база Бурганга өргүлдү кылып турган. Соломоннуң туттуруп кааны Бурганның өргээзин бистиң эрага чедир 586 чылда вавилон аг-шериг үрегдеп каан. Бурганның ийиги өргээзин бистиң эрага чедир VI чүс чылдың төнчүзүнде туттуруушкундан хосталгаш, ээп чанып келген еврейлер туткан, оларны Давид хаанның Зоровавел дээр салгакчызы удуртуп, Аггей болгаш Захария медээчилер деткип турган. А хөй чылдар эрткенде, Ирод хаан Бурганның өргээзиниң девискээрин эде тургузуп база алгыдып каан. Ол өргээни бистиң эраның 70 чылында рим аг-шериг шуут үреп-бузуп каан.

Өске чоннар улузу (орус. язычники) – иудейлерниң билиишкини-биле Бурганның шилип алган чонунга хамаарышпас, олардан аңгы шажын-чүдүлгелиг улусту ынча дээр. Иудейлер оларны арыг эвес кылдыр санап, аралажып харылзашпазын кызып турган.

Понтий Пилат – Иудеяның Римден томуйлаан тус чер чагырыкчызы, ону б.э. 26 чылында император Тиверий олурткан. Ол Иудеяда рим аг-шеригни башкарып, Бурганның дээди бараалгакчыларын томуйлап база чугула шииткел айтырыгларын шиитпирлеп турган. Еврей төөгүчүлерниң херечилеп турары-биле, Пилат каржы-дошкун, туразы улуг кижи чораан, ол еврейлер болгаш самарийжилерге хөй хораны чедирген.

Прозелит – дүрзү-бурганнарга чүдүп чорааш, ооң соонда иудей чүдүлгени бүрүнү-биле хүлээп алгаш, кыртыжап демдектеттирип алган кижи.

Рефа улус – Ханаанга израильчилер кээр бетинде чурттап чораан кайгамчык улуг-шыырак мага-боттуг аймак-чон.

Саддукейлер – Иисус Христостуң үезинде иудейлерниң фарисейлерге удурланышкак шажынчы болгаш политиктиг бөлүү. Олар өлгеннерниң катап дирлиринге бүзүревес база Ыдыктыг Бижилге кылдыр чүгле Моисейниң Беш номун хүлээп көөр. Дыка хөй саддукейлер Бурганның бараалгакчылары турган болгаш, оларның ызыгууртан, бай-шыырак кижилер аразынга салдары улуг турган.

Самария чурттуглар азы самарийжилер – Палестинаның ортаа кезиинде, Иудеяның соңгу талазында, а Галилеяның мурнуу талазында чыдар черниң чурттакчылары. Самария чурттуглар чоорту дүрзү-бурганнарга чүдүүрүнден ойталап, Бурганга бүзүрей бергеш, Моисейниң хоойлузун сагып келгеннер (4 Хаан. 17 эгени көр). Самарияда чурттаан, еврей ук-ызыгуурлуг-даа болза, өске сөөк-язылар-биле холужа берген чон-биле иудейлер көрүшпес, өжээннежир чораан.

Синагога – иудейлерниң Бурганга мөгеери-биле база ыдыктыг хоойлуну өөренири-биле чыглыр чери.

Синай даг – Египеттен чөөн чүкте Синай чартык ортулукта турар даг. Ол дагга Дээрги-Чаяакчы Моисейге көстүп келгеш, израиль чонга Бодунуң хоойлузун берген. Ол дагны Хорив деп база адаар турган.

Сион – Иерусалим хоорайда Бурганның өргээзи турган дагның ады. Бурган шак ол черни иудейлер Аңаа мөгейзин дээш шилип алган. Иерусалим хоорайны Библияда чамдыкта «Сион-кыс» деп ойзу адап турар.

Соломон – Давид хаанның салгакчызы, бистиң эрага чедир Х чүс чыл үезинде хааннап чораан. Ол болза Бурганның аңаа хайырлааны өндүр улуг мерген угаан биле байлакшылы дээш, Чоокку Чөөн чүкке алдаржаан кижи турган.

Сугга суктурары (грек. баптисмос, орус. крещение) – бо ёзулалды эртип турар кижини сугже хензиг өйде шымындыр сугар. Сугга суктуруп, ыдыктаар ёзулалды эрткен кижиниң үндезини-биле чаартынып, чаа амыдыралче катап төрүттүнериниң база бачыттан ойталааш, Бурганче эглип кээриниң символ-демдээ. Сөөлзүредир Иисус Христостуң өлүмүнге база катап дирилгенинге бүзүрелдиң символу апарган.

Сүлде, Ыдыктыг Сүлде (орус. Дух Святой) – Бурганның Сүлдези; Иисустуң дилээнин ёзугаар Бурган Ададан бадып кээп турар, алыс шынны көргүзер Сүлде; Аргалакчы болгаш Болчукчувус.

Тамы (орус. ад, преисподняя) – бурунгу иудей чүдүлге ёзугаар бүгү өлген кижилерниң турар чери; өлүглер ораны; алдыы оран. Иисус Христостуң үезинде иудейлер тамыны чүгле бачыттыг кижилерниң кеземче эртер чери кылдыр санаар турган.

Угаадыглыг чугаа (орус. притча) – долгандыр турар амыдыралга ийикпе, азы төөгүге үндезилей алдынган, мөзү-шынар азы угаан-сарыыл талазы-биле кандыг-бир өөредиг, угаадыг сиңген чугааны азы үлегер домакты ынча дээр. Угаадыглыг чугаалар кандыг-бир чүүлдү болганчок-ла ойзу чугаалап турар.

Ужуражылга майгыны, ыдыктыг майгын (орус. скиния) – израиль чон Египеттен үнүп келген соонда, Дээрги-Чаяакчы Моисейге онзагай майгынны тигерин дужааган. Ол майгынга Бурган Моисей-биле база Бодунуң бараалгакчылары – бүгү израиль чонну Ооң-биле эптештирер төлээлекчилер-биле ужуражып турган. Майгын боду Ыдыктыг болгаш Эң ыдыктыг деп ийи өрээлдиг болур. Ыдыктыг өрээлде Бурганга хүннүң-не мөгееринге ажыглаар херекселдер турар. Ынаар чүгле бараалгакчылар кирип болур эргелиг. Эң ыдыктыг өрээлде ыдыктыг аптара турар. Ынаар чүгле Бурганның дээди бараалгакчызы чылда чаңгыс катап, бүгү чонну бачыттан арыглаар ёзулалды кылыр дээш, кирип болур. Майгынны долгандыр херим турган, ооң иштинче левиттер база кирип болур. Соломон хаанның үезинде Иерусалимде даштан туткан турум өргээ Ужуражылга майгынын солаан.

Үе – Библияның үелеринде хүндүскү үени он ийи шакка чарып турган. Ол шактарны хүн үнгенинден эгелеп санаар (амгы үе санаашкынын ёзугаар эртенгиниң алды хире шактан). Ынчангаш эртенгиниң 9 шак дээрге хүн үнгенден бээр үшкү шак, 12 шак – алдыгы шак, а дүштекиниң 15 шак – тоску шак болур. Ындыг-даа болза, иудейлер хонуктуң эгезин хүн ашканындан (азы хүн үнериниң бетинде кежээден) эгелеп санап турган. А римчилер хонук дүн ортузунда эгелээр деп санап турган.

Фарисейлер – Иудеяга Иисус Христостуң үезинде турган чугула салдарлыг шажынчы бөлүктүң кежигүннери. Фарисейлер боттарын ыдыктыг хоойлуну база иудей ёзу-чаңчылдарны шыңгыы сагып чоруур бис деп чарлап чорааннар. Оларның хөй кезии бай-шыдалдыг улус турган.

Хаарган далганнар байырлалы (орус. праздник опресноков) – Хосталыышкын байырлалының соонда дораан эгелээр, чеди хонук дургузунда уламчылаар байырлал. Далганын хөөдүп четтикпээн еврей чоннуң дүвү-далаш-биле Египеттен дескениниң сактыышкыны кылдыр (Хост. 12 эгени көр) ол чеди хонук дургузунда ажыткы-биле хөөтпейн хаарган далганнар чиир турган.

Ханаан – Чер ортузу далайның чөөн эрииниң чоогунда чер. Ооң девискээринче амгы үедеги Израиль болгаш чамдык кожа күрүнелер кирип турган. Ханаанның чурттакчыларын хананейлер дээр. Эге дөс деп ном ёзугаар, хананейлер Нойнуң уйнуу Хаамдан укталган.

Херувим – чалгынныг, күштүг, дээр уктуг амытан; Бурганның бараан болукчузу. Херувим дүрзүлери ыдыктыг аптараның кырынга-даа, Соломоннуң тутканы өргээ иштинге-даа турган.

Хоойлу, ыдыктыг хоойлу (евр. Тора, орус. закон) – Моисейниң хоойлузун, өскээр чугаалаарга, Синай дагга Моисейге Бурганның бергени, Аңаа бараан болур талазы-биле чурумчуткан хоойлу-дүрүмнер база мөзү-шынарга хамааржыр дүрүм-сагылгалар, хамааты эргелер чыындызын ынча дээр.

Хорив – Синай дагның өске ады.

Хосталыышкын байырлалы (евр. песах, грек. пасха) – израильчилерниң өгбелериниң туттуругга турганы Египеттен адырлып үнгенин демдеглээн байырлал. Ол байырлал кээрге, иудейлер Бурганның айтыышкынын күүседип, анай азы хураган дөгергеш, ооң ханы-биле хаалгазын демдектээш, кежээки чемин чиир турганнар.

Христос (орус. помазанник, Мессия) – еврей база грек дылдан дорт очулдурарга, «Чагдырган» дээн ат. Бурунгу Израильге хаанны дүжүлгеге олуртурда, ыдыктаан оливка үзү-биле бажын чаар ёзулал турган. Иисусту Бурган дүжүлгеге «чаап олурткан», ынчангаш Ол Израильдиң манааны, Ооң кээрин медээчилерниң баш удур чугаалааны Мессия азы Христос болур.

Чагыг-керээ (орус. Завет) – Бурган биле кижилерниң аразында, хаан биле ооң албатыларының аразында керээ дег, ийи таланы хүлээндирип турар дугуржулга. Библияда элээн каш ындыг керээни тодарадып бижип турар, чижээлээрге, Ной азы Авраам дугайында чугааларда. Библияның бирги кезээн христианнар Бурганның израиль чон-биле Моисейни дамчыштыр чарган керээзи дээш «Эрги Чагыг-керээ» деп адап турар. А ийиги кезээн «Чаа Чагыг-керээ» деп адаар, чүге дээрге Иисус Христостуң өлүмү болгаш катап дирлиишкини бүгү улуска Бурган-биле чаа, Моисейниң хоойлузунга үндезилевээн керээ чарар арганы берип турар.

Чууза – хааннар болгаш өске-даа дээди дүжүметтер олуруп чоруур онзагай ыяш терге. Дайынчы тергеге дөмей-даа болза, дайын үезинде ажыглавас турган.

Шефела – Палестинада Иуданың аймаанга хамааржыр девискээр. Ол девискээр Чер ортузу далайның чоогунда оргулааш биле Иуданың дагларының аразынга турган. Шефела көдээ ажыл-агый чорударынга таарымчалыг чавыс тейлери-биле тодараттынар.

Шээрленири азы шээрлениишкин (орус. пост) – мөргүлдүң дээштиин күштелдирер дээш база аажок күштүг качыгдалды Бурганга көргүзер дээш, элээн үе дургузунда аъш-чем чиирин шеглээри.

Ыдыктыг ыр (грек. псалмос) – Бурганны алдаржыткан ырылар. Оларның иштики утказы алгыш-йөрээл база мөргүл хевирлиг болур. Ыдыктыг ырларның номунче 150 ыр кирген, оларның дыка хөйүн Давид хаан чогааткан бооп турар. Чаа Чагыг-керээниң чогаадыкчылары хөй-ле Ыдыктыг ырларны Христостуң бо делегейже чедип кээриниң дугайында өттүр билген медеглелдер кылдыр санап турганнар.

Элчин (грек. апостолос) – Бурганның мурнундан бүрүн эргелиг төлээ. Иисус Христоска бараан болуру-биле кыйгырткан кижи. Иисус Бодунуң эң баштайгы өөреникчилериниң аразындан он ийи кижиге ол атты берген. Сөөлзүредир өске-даа элчиннер тыптып келген, чижээлээрге, Матфий болгаш Павел.

Эрлик (евр. сатан, грек. диаболос, орус. дьявол) – «буруудадыкчы» азы «удурланыкчы» дээн уткалыг сөс. Бурганның удурланыкчызын, кижилерниң күткүкчүзүн, каржы буктарның эң кол баштыңчызын ынча деп адаар. Ооң чамдык өске аттары – веелзевул, бузуттуг.

Библейжи эге хемчеглер таблицазы

Бо таблицаның медээлери амгы үедеги археологияның тывыштарын илередип турар. Ындыг-даа болза, эрте-бурунгу делегейге деңзиниң, узунунуң болгаш ишкириниң эге хемчеглери бүрүнү-биле чаңгыс аай турбаанын база тус черде хүлээп көрдүнгенинден болганчок-ла хамааржыр турганын бодап көөр херек. Ынчангаш шак бо амгы үениң дең үнелиг хемчеглерин чүгле чижеглээн кылдыр көрзе чогуур. Сөзүглелде ол эрте-бурунгу эге хемчеглерни бичежек куруг төгерик-биле демдеглээн (чижээ, °эфа).

ДЕҢЗИ

1. гера   550 мг
2. бека (= 10 гера)   5,5 г
3. шекел (= 2 бека)   11 г
4. мина (= 50 шекел)   550 г
5. талант (= 60 мина)   33 кг

УЗУНУ

1. карыш (= 11-12 илиг)   0,22 м
2. кыры (= 2 карыш)   0,45 м
3. стадий   185 м

КУРГАГ ТӨКТҮҮЧЕЛ ЧҮҮЛДҮҢ ИШКИРИ

1. гомор (= 1/10 эфа)   2,2 л
2. са (= 1/3 эфа)   7,3 л
3. эфа (= 3 са, 10 гомор)   22 л
4. хомер / кор (= 10 эфа)   220 л

СУУК ЧҮҮЛДҮҢ ИШКИРИ

1. лог   0,3 л
2. гин (= 12 лог)   3,5 л
3. бат (= 6 гин)   22 л
4. хомер / кор (= 10 бат)   220 л

Карталар

Карталар

1. Эрте-бурунгу Чөөн Чүк

2. Египет Болгаш Синай

3. Израиль Аймактарның Ээлел Черлери

4. Саул, Давид Болгаш Соломонга Чагырткан Черлер

5. Израиль Болгаш Иудея Күрүнелер

6. Иисус Христостуң Үезинде Рим Империя

7. Эрте-бурунгу Палестинаның Чер Кырының Тургузуу

8. Иисус Христостуң Үезинде Палестина

9. Иисус Христостуң Үезинде Иерусалим

10. Иисус Христостуң Үезинде Иерусалимде Бурганның Өргээзи

11. Павел Элчинниң Бирги Аян-чоруу

12. Павел Злчинниң Ийиги Аян-чоруу

13. Павел Элчинниң Үшкү Аян-чоруу

14. Павел Элчинниң Дөрткү Аян-чоруу

ЭРТЕ-БУРУНГУ ЧӨӨН ЧҮК

ЕГИПЕТ БОЛГАШ СИНАЙ

ИЗРАИЛЬ АЙМАКТАРНЫҢ ЭЭЛЕЛ ЧЕРЛЕРИ

САУЛ, ДАВИД БОЛГАШ СОЛОМОНГА ЧАГЫРТКАН ЧЕРЛЕР

ИЗРАИЛЬ БОЛГАШ ИУДЕЯ КҮРҮНЕЛЕР

ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ РИМ ИМПЕРИЯ

ЭРТЕ-БУРУНГУ ПАЛЕСТИНАНЫҢ ЧЕР КЫРЫНЫҢ ТУРГУЗУУ

ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ ПАЛЕСТИНА

ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ ИЕРУСАЛИМ

ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ ИЕРУСАЛИМДЕ БУРГАННЫҢ ӨРГЭЭЗИ

ПАВЕЛ ЭЛЧИННИҢ БИРГИ АЯН-ЧОРУУ

ПАВЕЛ ЗЛЧИННИҢ ИЙИГИ АЯН-ЧОРУУ

ПАВЕЛ ЭЛЧИННИҢ ҮШКҮ АЯН-ЧОРУУ

ПАВЕЛ ЭЛЧИННИҢ ДӨРТКҮ АЯН-ЧОРУУ

Table of Contents

Ыдыктыг Библия

Ыдыктыг Библия

Чугаалар

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31

Тайылбырлыг Словарь

- Авраам
- Авырал
- Ажыдыышкын
- Акталаткан кижи
- Аллилуйя
- Аминь
- Амыр-дыш хүнү
- Аптара, ыдыктыг аптара
- Арыг, арыг эвес
- Асия
- Ашера
- Бараалгакчы, Бурганның бараалгакчызы
- Баштыңнар
- Белдир-ыяш
- Болбаазыраңгай
- Бурган
- Буянныг Медээ
- Ваал
- Веелзевул
- Галилея хөлү
- Давид
- Дайынчы терге
- Дүрзү-бурган
- Дээди иудей Чөвүлел
- Дээрги-Чаяакчы
- Дээрниң төлээзи, Бурганның төлээзи
- Иордан хем
- Кижи амытан Оглу
- Кул-кадай
- Кыртыжап демдектээри
- Левиттер
- Медээчи, Бурганның медээчизи
- Моав
- Моисей
- Мөргүл, мөргүүрү
- Негев
- Ном-хоойлу тайылбырлакчызы
- Он-хоорай
- Өргүл
- Өргүл салыр бедигээш
- Өргээ, Бурганның өргээзи
- Өске чоннар улузу
- Понтий Пилат
- Прозелит
- Рефа улус
- Саддукейлер
- Самария чурттуглар азы самарийжилер
- Синагога
- Синай даг
- Сион
- Соломон
- Сугга суктурары
- Сүлде, Ыдыктыг Сүлде
- Тамы
- Угаадыглыг чугаа
- Ужуражылга майгыны, ыдыктыг майгын
- Үе
- Фарисейлер
- Хаарган далганнар байырлалы
- Ханаан
- Херувим
- Хоойлу, ыдыктыг хоойлу
- Хорив
- Хосталыышкын байырлалы
- Христос
- Чагыг-керээ
- Чууза
- Шефела
- Шээрленири азы шээрлениишкин
- Ыдыктыг ыр
- Элчин
- Эрлик

Библейжи эге хемчеглер таблицазы

Карталар

- ЭРТЕ-БУРУНГУ ЧӨӨН ЧҮК
- ЕГИПЕТ БОЛГАШ СИНАЙ
- ИЗРАИЛЬ АЙМАКТАРНЫҢ ЭЭЛЕЛ ЧЕРЛЕРИ

- САУЛ, ДАВИД БОЛГАШ СОЛОМОНГА ЧАГЫРТКАН ЧЕРЛЕР

- ИЗРАИЛЬ БОЛГАШ ИУДЕЯ КҮРҮНЕЛЕР

- ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ РИМ ИМПЕРИЯ

- ЭРТЕ-БУРУНГУ ПАЛЕСТИНАНЫҢ ЧЕР КЫРЫНЫҢ ТУРГУЗУУ

- ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ ПАЛЕСТИНА

- ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ ИЕРУСАЛИМ

- ИИСУС ХРИСТОСТУҢ ҮЕЗИНДЕ ИЕРУСАЛИМДЕ БУРГАННЫҢ ӨРГЭЭЗИ

- ПАВЕЛ ЭЛЧИННИҢ БИРГИ АЯН-ЧОРУУ
- ПАВЕЛ ЗЛЧИННИҢ ИЙИГИ АЯН-ЧОРУУ
- ПАВЕЛ ЭЛЧИННИҢ ҮШКҮ АЯН-ЧОРУУ
- ПАВЕЛ ЭЛЧИННИҢ ДӨРТКҮ АЯН-ЧОРУУ